Londonda Mərkəzi Asiya ölkələri və Böyük Britaniyanın C5+1 formatında ilk nazirlər görüşü keçirildi. 26 fevral danışıqlarının əsas nəticəsi Böyük Britaniyanın regiondakı iştirakını genişləndirməsi, kritik mineralların kəşfiyyatı və istehsalına, infrastruktur, logistika, enerji təhlükəsizliyi, eləcə də İngilis qanunvericiliyi və təhsilinə diqqət yetirməsi oldu.
Beş xarici işlər naziri Vestminster Sarayını ziyarət edərək, İcmalar Palatasının spikeri Lindsi Hoyl və Pam Koksun rəhbərlik etdiyi Mərkəzi Asiya ilə Əməkdaşlıq üzrə Ümumpartiyalı Parlament Qrupunun üzvləri ilə danışıqlar aparıblar. Həmçinin, Böyük Britaniyanın müdafiə naziri Lord Rodni Koker ilə məsləhətləşmələr aparılıb və yeni tərəfdaşlığın hərtərəfli xarakteri vurğulanıb.
Görüşdə xüsusilə regional təhlükəsizlik, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Böyük Britaniya arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi və dialoqun inkişaf etdirilməsi məsələləri müzakirə olunub. Bundan əvvəl Xarici İşlər Nazirliyində Türkmənistan və Böyük Britaniya arasında Strukturlaşdırılmış Dialoqun üçüncü mərhələsinin açılışı oldu. Türkmənistanın xarici işlər naziri Rəşid Meredov və Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Hamiş Falkoner bu formatın sadəcə bir formallıq deyil, uzunmüddətli yaxınlaşmaya yönəlmiş idarələrarası məsləhətləşmələr üçün effektiv bir mexanizm olduğunu vurğuladılar. Müzakirələr regional sabitliyin təmin edilməsindən TUKTIC platforması vasitəsilə investisiya axınlarının intensivləşdirilməsinə qədər müxtəlif mövzuları əhatə edib. Ətraf mühit mövzusu Xəzər dənizinin biomüxtəlifliyinin qorunmasına və yaşıl standartların tətbiqinə yönəlib. Rəşid Meredovun sözlərinə görə, dialoqun üçüncü mərhələsinin keçirilməsi Aşqabad və London arasındakı münasibətlərin mütərəqqi və etibarlı xarakterini təsdiqləyir. Bir çox taleyüklü qərarların şahidi olmuş Lankaster Evinin qızılı tağlarının altında Mərkəzi Asiya dövlət başçıları Edinburq hersoqu şahzadə Eduardla görüşdülər. Diplomatlar təntənəli şəkildə "C5+1" formatında ilk nazirlər görüşünə toplaşmağın özü əməkdaşlığın gücləndirilməsində artıq nəhəng bir addım olduğu qənaətinə gəldilər.
Düşünülmüş ümumi proqramla yanaşı, Mərkəzi Asiya xarici işlər nazirləri də öz görüşlərini keçiriblər. Qazaxıstan xarici işlər naziri Yermek Koşerbayev Britaniya biznes ictimaiyyətinin nümayəndələri ilə iki ölkə arasında ticarət, iqtisadi və investisiya tərəfdaşlığının genişləndirilməsi perspektivlərini müzakirə edib. Xüsusi diqqət kritik minerallar və nadir torpaq metalları sahəsində əməkdaşlığa yönəldilib. Görüşdən sonra Böyük Britaniya və Qazaxıstan arasında 2027-ci ilə qədər kritik minerallar sahəsində strateji tərəfdaşlıq üçün yol xəritəsi imzalanıb. Həmçinin, Britaniya təhsil müəssisələrinin Qazaxıstanda genişlənməsi, o cümlədən "Charterhouse" Məktəbinin və Kardiff Universitetinin Süni İntellekt Mərkəzinin açılması elan edilib. Qırğızıstan da, xüsusən də humanitar elmlərdə Britaniya modellərini fəal şəkildə təqlid edir. Ölkə artıq 12 illik məktəb təhsili modelinə keçidə başlayıb və London bu islahat üçün ideoloji və maliyyə dəstəyi göstərməyə hazır olduğunu bildirib. Britaniya səfiri Nik Bouler ilə Qırğızıstanın təhsil naziri Doğdurkul Kendirbayeva arasında keçirilən görüşdən sonra (Britaniya tərəfinin təkcə tədris planını yeniləməyə deyil, həm də yuxarı siniflər üçün ingilis dili dərsliklərinin lisenziyalarının alınmasını maliyyələşdirməyə hazır olduğu açıqlanıb.
Lakin təhsildəki uğurların arxasında maliyyə və investisiya sektorunda daha mürəkkəb bir mənzərə dayanır. Bu humanitar yaxınlaşmanın nə vaxt real kapital tərəfindən dəstəklənəcəyi sualı açıq qalır. Bu, 2025-ci ilin yazında infrastrukturun və hasilat sənayesinin inkişafı üçün vəd edilmiş Böyük Britaniya İxrac Maliyyələşdirməsindən 1,8 milyard funt sterlinq, yəni təxminən 2,3 milyard dollar paketə aiddir. Hələlik bu vəsaitlər sadəcə bəyannamələr olaraq qalır və bu, ehtimal ki, Londonda keçirilən Qırğızıstan-Britaniya Biznes Şurasında müzakirə mövzularından biri olub. Özbəkistan Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi açıqlamasında qeyd edildiyi kimi, Britaniyanın iştirakı əsasən insan kapitalına və ortaq təhlükəsizliyə investisiyalar qoymaqla Özbəkistanın müstəqilliyini və iqtisadi təhlükəsizliyini dəstəkləməklə bağlıdır. Bu iddialı planların təməli fevral ayının əvvəlində Böyük Britaniyanın Azərbaycan və Orta Asiya üzrə ticarət elçisi, professor Lord Con Alderdisin çoxgünlük səfəri zamanı qoyulub. Onun səfər proqramı - prezident Şavkat Mirziyoyevlə görüşlərdən tutmuş Nəvai və Almalıqdakı mədən və metallurgiya zavodlarının sənaye nəhənglərinə səfərlərə qədər - Böyük Britaniyanın yüksək keyfiyyətli infrastruktura, o cümlədən Böyük Britaniya İxrac Maliyyələşdirməsi vasitəsilə investisiya qoymaq öhdəliyini nümayiş etdirdi. Bu diplomatik marafonun son akkordu 2026-cı ilin yazının sonlarında keçirilməsi planlaşdırılan birgə iqtisadi komitənin növbəti iclası olacaq və burada qeyd olunan təşəbbüslər konkret müqavilələr şəklində olacaq.
C5+1 görüşünün gündəliyi hər iki tərəf üçün çox vacib olan sahələri əhatə edirdi: nadir mineralların çıxarılmasından və nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafından tutmuş İngilis hüquq standartlarının tətbiqinə və təhsil proqramlarının genişləndirilməsinə qədər. Özbəkistandakı Britaniya səfirliyinin mətbuat xidmətinin məlumatına görə, bu, Birləşmiş Krallıq üçün təkcə təchizat zəncirlərini şaxələndirmək üçün deyil, həm də yaşıl artım layihələri vasitəsilə dinamik şəkildə böyüyən regionda mövcudluğunu gücləndirmək üçün bir fürsətdir. Rus ekspert Aleksandr Knyazevin sözlərinə görə, Böyük Britaniyanın regiondakı fəaliyyətinə iki perspektivdən baxmaq olar. Britaniyalıların ənənəvi olaraq aparıcı rol oynadığı Qərblə Rusiya arasında dörd illik qarşıdurma Mərkəzi Asiya ölkələrinin ikinci dərəcəli sanksiyalar təhlükəsinə qarşı aşağı həssaslığını nümayiş etdirib. Bu sanksiyaları gücləndirmək səyləri London və digər Qərb paytaxtlarının istədiklərindən fərqli təsir göstərə bilər. Regionun Rusiya və Çindən asılılığı o qədər yüksəkdir ki, sanksiyalar təzyiqi altında onlar Moskva və Pekinə daha da yaxınlaşa bilərlər. Bu, Britaniyanı Mərkəzi Asiya hökumətlərinin davranışlarına təsir göstərmək üçün digər vasitələrdən istifadə etməyə məcbur edir - region ölkələrini ikinci dərəcəli sanksiyalar tətbiq etmədən Rusiyadan uzaqlaşmağa məcbur etmək lazımdır ki, bu da Qərb ölkələrinin öz maraqlarına mənfi təsir göstərə bilər. Belə vasitələrdən biri ictimai rəyə və Mərkəzi Asiya elitalarının siyasi davranışlarına təsir göstərməkdir ki, bu da region ölkələrinin inkişafına artan marağı nümayiş etdirəcək. Və bu ölkələrin xarici investisiyalarla əlaqəli olmayan inkişaf proqramları olmadığı üçün mineral ehtiyatlar bu zahirən qarşılıqlı marağın əsasını təşkil edir. Ekspert bildirir: “Britaniya da daxil olmaqla, Qərb iqtisadiyyatlarının da resurslara ehtiyacı var. Qlobal rəqabət və mövcud geosiyasi gərginlik nəzərə alınmaqla, Çinin dominantlığı və Rusiyanın qlobal nadir torpaq metalları bazarındakı əhəmiyyətli mövqeyi Qərbdə təcili olaraq lazımdır. Britaniyadan başqa, Fransa və ABŞ-ın da eyni istiqamətdə fəaliyyətini görə bilərik”. Onun fikrincə, ikinci məqam Mərkəzi Asiya regionu üçün xüsusilə vacibdir: Rusiya və Çini keçərək Xəzər dənizi üzərindən Orta Dəhliz adlanan yolla filiz daşınması. Bu da o deməkdir ki, Britaniya və region ölkələrinin Azərbaycanın yaratdığı infrastruktura və tranzit imkanlara ciddi ehtiycı olacaq.
Tahir TAĞIYEV
