“İran daxili qarışıqlıqdan sarsıldıqca və Tramp administrasiyası hərbi hücumlar planlaşdırdıqca, ABŞ İranın şimalındakı iki ölkə - Ermənistan və Azərbaycanla sakit, lakin mənalı şəkildə əlaqələrini gücləndirir. Tramp administrasiyası ABŞ-ın beynəlxalq ticarət və infrastrukturun inkişafı vasitəsilə strateji əhəmiyyətli Qafqaz bölgəsində iqtisadi əlaqələri gücləndirmək səylərinə əsaslanaraq, iki düşmən arasında diplomatik meditasiya ilə dərindən məşğul olub. ABŞ-ın oradakı səyləri onun dünyanın digər böhranlarını həll etməsinə, eləcə də həm Rusiya, həm də Çinlə strateji rəqabəti idarə etməsinə işarə edə bilər”. Bu fikirlər “Foreign Policy” nəşrində yer alıb.
Qeyd edilir ki, Ukrayna və Yaxın Şərqdəki daha böyük və daha yüksək səviyyəli müharibələrin kölgəsində qalsa da, Qafqaz regionu hərbi münaqişələrə yad deyil: “1980-ci illərin sonlarından bu yaxınlara qədər Ermənistan və Azərbaycan Qarabağ bölgəsi uğrunda uzun müddət müharibə vəziyyətində idilər. Rusiya, ABŞ və Fransanın həmsədrlik etdiyi, hazırda ləğv edilmiş Minsk Qrupunun nəticəsiz səylərindən sonra Azərbaycan 2020-ci ildə, daha sonra isə 2023-cü ildə Qarabağ və ətraf ərazilərdə itirilmiş əraziləri Ermənistanın nəzarətindən geri almaq üçün hərbi əməliyyatlara başladı. Uzun müddətdir Ermənistanın təhlükəsizlik qarantı kimi xidmət edən və bölgədə qoşunları yerləşdirən Rusiya Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərindən kənar ərazilərə dair müqavilə öhdəliklərinin olmaması və daha sonra Ukraynadakı müharibə səbəbindən müdaxilə etmədi. Azərbaycanın Qarabağdakı hərbi əməliyyatları Bakının uzun müddətdir davam edən məqsədlərindən birinə nail olmağa xidmət etdi: təkcə itirilmiş əraziləri geri qaytarmaq deyil, həm də bu qazanclardan istifadə edərək uzunmüddətli münaqişə səbəbindən kəsilmiş ərazilərlə əlaqələri bərpa etmək və gücləndirmək. Buraya Naxçıvan anklavı və Azərbaycanın sıx diplomatik və təhlükəsizlik əlaqələri olan Türkiyəyə yaxın qərb ərazisi də daxil idi. Məhz bu əlaqə istəyi, hərbi münaqişə başa çatdıqdan sonra Azərbaycanın diqqətini sülh müqaviləsinə və bu cür regional əlaqə səylərini asanlaşdırmaq üçün Ermənistanla diplomatik münasibətlərin normallaşdırılmasına yönəltməsinin səbəbi oldu. 2018-ci ildə xalq inqilabı yolu ilə hakimiyyətə gələn və münaqişədən sonrakı Ermənistanın dənizə çıxışı olmayan mövqeyindən və Rusiyaya həddindən artıq asılılığın zəifliklərindən çıxmaq üçün fürsət hiss edən Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan, ölkə daxilindəki bəzi qrupların güclü müqavimətinə baxmayaraq, Azərbaycanla diplomatik münasibətlərin normallaşdırılmasında iştirak etməyə razı oldu. Ermənistan və Azərbaycan arasında danışıqlarda, o cümlədən sərhədlərin delimitasiyası və ticarət maneələrinin aradan qaldırılması kimi məsələlərin həllində yavaş və davamlı irəliləyiş əldə edilib . Sülh prosesini sürətləndirən də məhz Tramp administrasiyasının 2024-cü ilin sonlarında ABŞ-da hakimiyyətə qayıdışı olub.
ABŞ prezidenti Donald Trampın diplomatik və sülhməramlı etimadnaməsini artırmaq səylərinin bir hissəsi olaraq, hər iki ölkə səyləri üçün ABŞ-ın dəstəyini qazanmağa çalışıb. Ötən ilin avqust ayında həm Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, həm də Paşinyan Ağ Evdə Trampla anlaşıb və orada sülh müqaviləsini imzalamaq üçün yüksək səviyyəli mərasim keçiriblər . Mərasimdə iki tərəfin uzunmüddətli münaqişəyə son qoyacaq bir müqavilənin yekun təsdiqinə doğru getdikləri barədə qarşılıqlı bəyannamə də yer alıb. 2025-ci il müqaviləsinin vacib komponentlərindən biri “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) adlandırılacaq əsas tranzit dəhlizinin yaradılması idi. ABŞ tərəfindən dəstəklənən infrastruktur layihəsi Azərbaycanı Naxçıvanla Ermənistan ərazisi vasitəsilə avtomobil, dəmir yolu və boru kəməri vasitəsilə birləşdirəcək. Razılığa görə, ABŞ 99 il ərzində ərazidə eksklüziv inkişaf hüquqlarına malik olacaq və ən son müzakirələr ABŞ-ın TRIPP İnkişaf Şirkətində 74 faiz paya sahib olması, Ermənistanın isə qalan payı saxlaması məsələsinə yönəlib. Sözügedən ərazi nisbətən kiçik olsa da, regional əlaqənin təsirləri potensial olaraq böyükdür. Qafqaz regionu təkcə neft və təbii qaz kimi enerji ehtiyatları ilə zəngin deyil (Xəzər dənizinin o tayındakı Orta Asiya kimi), həm də əsas tranzit nöqtəsində yerləşir. Azərbaycan artıq neft və qazını Türkiyəyə və daha sonra Avropaya ixrac edir və bu da Avropanın Rusiyadan enerji asılılığı üçün mühüm diversifikasiya mənbəyi kimi xidmət göstərir. Dəhliz həmçinin nadir torpaq mineralları da daxil olmaqla, Mərkəzi Asiyadan vacib təbii sərvətlərin Qərb bazarlarına daşınması üçün daha qısa bir yol təmin edə bilər. Çin, həmçinin, regionda iştirakını artırmağa çalışır, çünki Qafqaz və Orta Asiya Çini Avropaya birləşdirən Orta Dəhliz marşrutunda əsas qovşaqlar rolunu oynayır. Lakin, ABŞ-ın Qafqazdakı fəaliyyətini çətinləşdirə biləcək bir neçə çətinlik var, xüsusən də TRIPP və digər layihələr vasitəsilə infrastruktur əlaqələrinin genişləndirilməsi şəklində. Birincisi, Ermənistan və Azərbaycan arasında diplomatik normallaşma prosesinin hələ rəsmi olaraq başa çatmamasıdır. İzləniləcək əsas hadisə iyun ayında Ermənistanda keçiriləcək parlament seçkiləri olacaq. Sorğu rəqəmləri Paşinyanın hakim partiyasının hazırda liderlikdə olduğunu göstərsə də, Ermənistan daxilində və xaricdə hələ də seçkiləri Paşinyanın və sülh gündəliyinin həyati bir sınaq halına gətirəcək müxalifət qrupları mövcuddur. Başqa bir çətinlik xarici aktorlardan gəlir. Rusiya , xüsusən də əsas enerji təchizatçısı və tranzit ölkəsi kimi rolunu əvəz edən və ABŞ kimi Qərb
ölkələrini əhatə edən Şərq-Qərb əlaqə layihələrinə qarşı çıxdığını gizlətməyib. Moskvanın Ermənistanda və Qafqazda təsirinin azaldığını görsə də, Rusiya regionda aktiv olaraq qalır və Ukraynadan Afrikaya qədər bir çox teatrlarda maraqlarının təhdid altında olduğunu hiss etdiyi yerlərdə spoyler rolunu oynaya biləcəyini sübut edib. Uzun sürən Ukrayna münaqişəsi, şübhəsiz ki, Kremlin bunu etmək imkanlarını məhdudlaşdırır, lakin onu tamamilə aradan qaldırmır. İran bir çox səbəblərə görə (eləcə də Azərbaycanın İsrail ilə iqtisadi və təhlükəsizlik əlaqələrinə görə) Rusiyanın Şərq-Qərb əlaqə layihələrinə qarşı çıxdığını bölüşür və ABŞ ilə artan gərginlik bu baxımdan daha böyük qeyri-müəyyənlik yarada bilər. Əgər İran hökuməti öz daxili qarışıqlığından xilas ola bilsə, bu, Tehran və Moskvanı ABŞ-ın bölgədəki bu cür fəaliyyətinə qarşı çıxmaqda daha da bir araya gətirə bilər. Lakin İranda əhəmiyyətli siyasi dəyişikliklər ABŞ-ın iğtişaşları və təzyiqi nəticəsində baş verərsə, bu, TRIPP kimi təşəbbüslər üçün daha da təkan yarada bilər. Bir çox oyunçunun regionun formalaşmasında öz maraqları var. ABŞ-ın Ermənistan və Azərbaycan arasında əlaqələrin normallaşdırılmasına və TRIPP-nin irəliləməsinə kömək etmək səyləri Avrasiya geosiyasəti üçün vacib bir mənbə və digər yerlərdəki səylər üçün potensial bir model olacaq”.
Ramil QULİYEV
