Nikol Paşinyanın “yaxın zamanda Ermənistandan Azərbaycana malların ixrac olunacağına ümid edirəm” bəyanatı sadəcə iqtisadi niyyət kimi deyil, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində yeni mərhələyə keçidin siyasi mesajı kimi qiymətləndirilməlidir.
Uzun illər qarşıdurma və blokada şəraitində formalaşmış münasibətlər fonunda qarşılıqlı ticarət ideyasının səsləndirilməsi sülh prosesinin artıq abstrakt bəyanatlardan çıxaraq praktik müstəviyə keçdiyini göstərir. Paşinyanın vurğuladığı məqam, hazırda Azərbaycandan Ermənistana idxalın mövcudluğu və buna qarşı hüquqi və texniki maneələrin olmaması faktiki olaraq etirafdır ki, tərəflər arasında qeyri-rəsmi iqtisadi əlaqələr artıq formalaşmaqdadır və bu proses geri dönməz xarakter ala bilər.
Bu kontekstdə ixrac məsələsi sülh prosesinin mühüm “sınaq mərhələsi”dir. Əgər Ermənistan Azərbaycana mal ixracına real olaraq başlasa, bu, iki ölkə arasında qarşılıqlı asılılıq yaradar və siyasi gərginliyin yenidən hərbi mərhələyə keçməsini daha baha və risqli edər. İqtisadi əlaqələr sülhü yalnız diplomatik sənədlərlə deyil, gündəlik maraqlarla qoruyan mexanizm rolunu oynayır. Ermənistan üçün bu, regional kommunikasiyalardan kənarda qalmaq strategiyasının iflasa uğradığını dolayısı ilə qəbul etmək deməkdir. Azərbaycan üçün isə bu, post-münaqişə dövründə regionda əsas iqtisadi mərkəz rolunun möhkəmlənməsi və sülhün iqtisadi əsaslarla təmin edilməsi anlamına gəlir.
Lakin Paşinyanın bu açıqlaması eyni zamanda Ermənistan daxilində ciddi siyasi ziddiyyətləri dərinləşdirir. Son vaxtlar erməni müxalifətinin bir sıra nümayəndələri açıq şəkildə bildirirdilər ki, Ermənistanın Azərbaycana mal ixracına imkan verilməyəcək, belə bir addım “təslimçilik” və “milli maraqlara zidd qərar” kimi təqdim olunurdu. Müxalifətin bu mövqeyi, əslində, Paşinyanın sülh gündəliyinə qarşı ümumi müqavimətin tərkib hissəsidir. Onlar üçün Azərbaycanla ticarət yalnız iqtisadi məsələ deyil, Qarabağ münaqişəsinin nəticələrinin psixoloji və ideoloji qəbul edilməsi deməkdir ki, bu da illərlə formalaşdırılmış düşmən obrazının dağılması ilə nəticələnir.
Paşinyanın fərqli ritorikası isə göstərir ki, hakimiyyət reallıqla ideologiya arasında seçim edib və iqtisadi rasionalizmə üstünlük verir. Ermənistanın zəif iqtisadi vəziyyəti, tranzitdən kənarda qalması, investisiya çatışmazlığı və regional layihələrdən təcrid olunması fonunda Azərbaycanla ticarət imkanlarının açılması Paşinyan üçün daxili sosial-iqtisadi təzyiqləri azaltmaq vasitəsidir. Bu baxımdan, Ermənistan iqtidarı üçün ixrac məsələsi yalnız xarici siyasət deyil, həm də hakimiyyətin legitimliyi üçün alətə çevrilir.
Eyni zamanda, bu mövqe Ermənistan daxilində hakimiyyət-müxalifət qarşıdurmasını daha da kəskinləşdirə bilər. Müxalifət Paşinyanı “Azərbaycanla normallaşmanı məcburi reallıq kimi qəbul etdirməkdə” ittiham edəcək, hakimiyyət isə əksinə, müxalifəti ölkəni regional təcriddə saxlamaqda günahlandıracaq. Beləliklə, Azərbaycanla ticarət mövzusu daxili siyasi mübarizənin əsas xəttinə çevrilə bilər.
Ümumilikdə, Paşinyanın bəyanatı göstərir ki, Ermənistan-Azərbaycan sülh prosesi artıq yalnız sərhədlər və sənədlər müzakirəsi deyil, gündəlik iqtisadi münasibətlər mərhələsinə daxil olur. Bu mərhələ daha ağrılı, lakin daha dayanıqlı nəticələr vəd edir. Sülhün taleyi isə təkcə Bakı və İrəvan arasındakı razılaşmalardan deyil, Ermənistan cəmiyyətinin və siyasi elitasının bu yeni reallığı qəbul edib-etməməsindən asılı olacaq.
Akif NƏSİRLİ
