Rusiya rəsmisi Aleksandr Qruşkonun “Avropa danışıqlar masasında yoxdur” bəyanatı təsadüfi söz deyil - bu, Moskvanın uzunmüddətli strategiyasının açıq şəkildə elan olunmuş formasıdır. Rusiya açıq şəkildə bildirir ki, Ukrayna ilə sülh anlaşması yalnız ABŞ vasitəsilə mümkündür və Aİ bu prosesdə iştirakçı deyil. Bu, diplomatik jestdən çox, böyük geosiyasi yenidənqurmaya hesablanmış addımdır.
Məlum fakt budur ki, Moskva danışıqlarda şərtlərini sərtləşdirib: Ukraynanın NATO-dan uzaq tutulması, neytral status, qoşun sayının azaldılması, xarici kontingentlərin yerləşdirilməməsi kimi tələblər irəli sürülür. Rusiya açıq şəkildə bəyan edir ki, NATO və ya Aİ mandatlı hər hansı sülhməramlılar “münaqişənin tərəfi” kimi qəbul ediləcək. Bunu Moskvanın rəsmi şəxsləri dəfələrlə vurğulayıb. Eyni zamanda, Avropa rəhbərliyi - Aİ Komissiyası və Avropa Parlamenti - bildirir ki, onların iştirakı olmadan Ukrayna ilə bağlı hər hansı sülh sazişi nə davamlı, nə də legitim sayıla bilər. Avropa təhlükəsizliyi, sanksiyalar rejimi, gələcək bərpa paketləri və Ukraynanın siyasi inteqrasiyası Aİ olmadan mümkün deyil.
Bununla belə, son aylarda aparılan yüksək səviyyəli görüşlər - Alyaska, Cenevrə, Dubay - məhz Avropanın iştirakı olmadan baş tutub. Bu, bir çoxlarına görə Moskvanın yeni diplomatik xəttinin konturlarını göstərir: sülh modelini Avropanın təsirindən təcrid etmək. Bu, həm Ukraynanın Qərb zəmanətlərini zəiflətmək, həm də Avropanı regional təhlükəsizlik proseslərindən kənara sıxışdırmaq deməkdir. Nəticədə Rusiya üçün sülh yalnız “döyüşlərin dayanması” deyil, həm də Avropanın siyasi çəkisinin azaldılması, Ukraynanın Qərb strukturlarından uzaqlaşdırılması və ABŞ-la birbaşa razılaşma yolu ilə mövqeyinin möhkəmləndirilməsidir.
Burada diqqətçəkən məqam ABŞ-ın mövqeyidir. Tramp administrasiyasının Rusiya ilə razılaşmağa xüsusi can atması barədə siyasi müşahidələr yeni deyil. Hətta Zelenski ilə Tramp arasında Oval kabinetdə yaşanan mübahisələr də Trampın “Avropa kanalı”na deyil, məhz Moskva ilə birbaşa anlaşmalara üstünlük verdiyini göstərirdi. O vaxtdan bəri Trampın ritorikasında Avropanın Ukrayna məsələsində “lazımsız və ya əngəl yaratdığı” tezisi davam edir. Bu xətt indi Rusiya rəsmilərinin bəyanatları ilə üst-üstə düşür. Bu isə təsadüf deyil. Rusiya üçün ən əlverişli ssenari ABŞ-la təkbətək sülh sazişidir - NATO-nun sərt şərtləri və Aİ-nin humanitar, hüquqi, bərpa mexanizmləri olmadan.
Əgər Avropa danışıqlardan kənarda qalarsa, ortaya “qısaldılmış sülh modeli” çıxacaq: Ukrayna neytral vəziyyətə salınır, Rusiya bəzi şərtlərini qəbul etdirir, ABŞ isə regionda yeni balans yaratmaqla siyasi dividend qazanmağa çalışır. Bu ssenaridə Avropa yalnız müşahidəçi rolunda qalır və sülhməramlı, bərpa, sanksiya və təhlükəsizlik mexanizmləri sahələrində təsir imkanlarını ciddi şəkildə itirir.
Bu mənzərə Avropada böyük geosiyasi narahatlıq yaratmaq üçün kifayətdir. Danışıqlarda Aİ-nin olmaması tək Ukraynanın deyil, bütövlükdə Avropa təhlükəsizliyinin zəifləməsi deməkdir. Çünki sülhdən sonra regionun idarə edilməsi, bərpa və təhlükəsizlik təminatçısı rolunda ABŞ təkbaşına dayanmayacaq. Burada Aİ-nin institusional gücü əvəzedilməzdir. Rusiya isə məhz bu gücün danışıqlardan kənarda qalmasına nail olmaq istəyir.
Beləliklə, Qruşkonun sözləri Moskvanın planının açıq elanıdır və Tramp administrasiyasının yanaşması bu plana uyğun gəlir. Avropa isə prosesdən kənarlaşdırılma risqi ilə qarşı-qarşıyadır. Bu sülh modeli sadəcə müharibəni bitirməyə yox, bir tərəfdən Avropanın geosiyasi çəkisini azaltmağa, digər tərəfdən Amerikanın qazanc əldə etməsinə hesablanıb.
Akif NƏSİRLİ
