"Tomahawk"ların Ukraynaya verilməsinə nə mane olur?
Axios-un məlumatına görə, Donald Tramp və Vladimir Zelenski arasında Vaşinqtondakı görüş gərgin keçib. Tramp Ukraynaya “Tomahawk” raketləri göndərmək planlarının olmadığını bildirib və diplomatiyanın prioritet olduğunu vurğulayıb.
Putinlə telefon danışığından sonra Trampın mövqeyi dəyişib, görüş iki saat yarım sonra qəfil bitib. Tramp Ukraynaya müharibəni dayandırmaq və cəbhə xəttini dondurmaq təklifi verib, Zelenski isə bunu qəbul etməkdə çətinlik çəkib.
Trampın “Tomahawk” raketlərini Ukraynaya verməsundə çətinliklər nədən ibarət ola bilər - bu maneə Trampla Putinin arasında danışıqlar zamanı səslənən "“Tomahawk” raketləri zarafatı"nın arxasında gizlənir, yoxsa ABŞ prezidenti “Tomahawk” raketlərinin satış qiymətində Avropa ilə hələ razılaşa bilmir? Çunki “Tomahawk” raketləri, o cümlədən ABŞ-dan alınan bütün silahlar PURL (Prioritized Ukraine Requirements List) proqramı çərçivəsində NATO tərəfdaşlarına satılır, yəni Amerikanın pulu ödənilir, daha sonra silahlar Ukraynaya ötürülür. “Tomahawk” raketlərinin Ukraynaya verilməsində problem bunlardan hansı ola bilər?
"Tomahawk" tipli uzaqmənzilli kruiz raketlərinin Ukraynaya verilməməsinin əsas səbəbləri şəxsi diplomatik münasibətlərdən və “zarafat” səviyyəli dialoqdan daha çox siyasi-eskalasiya risqi, hüquqi və reeksport məhdudiyyətləri müttəfiqlərlə razılaşdırma tələbləri (PURL və oxşar mexanizmlər), maliyyət və maliyyələşdirmə problemi, istehsal və təchizat zənciri məhdudiyyətləri və texniki-əməliyyat uyğunsuzluqlarıdır.
"Tomahawk"lar uzun mənzilli, hədəfi uzaqda olan və strateji əhəmiyyətə malik zərbələr üçün nəzərdə tutulmuş qanadlı raketlərdir. Raketlərin Rusiyanın dərin strateji hədəflərinə (və nəzəri olaraq böyük məsafələrə) çatma qabiliyyəti var. Belə silahların Ukraynaya verilməsi Moskva tərəfindən böyük eskalasiya kimi qiymətləndirilir, Kremlin cavabı isə regional və qlobal gərginliyi artırmaq risqi daşıyır. ABŞ administrasiyaları üçün bu, yalnız texniki qərar deyil - beynəlxalq təhlükəsizlik hesablamasıdır. Təkcə silahın verilməsi yox, onun necə istifadə olunacağı, hansı hədəflərə yönələcəyi və bunun Rusiyanın nüvə və ya digər cavablarına necə təkan verəcəyi də daxil olmaqla geniş risk qiymətləndirilməsini tələb edir. Reuters və digər mənbələr yaxın tarixdə bu siyasi risqin reallığını vurğulayır.
Yəni siyasətçilər üçün "Tomahawk" qərarı yalnız “verilsin, yoxsa verilməsin” sualı deyil — bu qərar geosiyasi xətləri dəyişə bilər.
ABŞ-dan çıxan hərbi texnologiya üçün ixrac və reeksport qaydaları (məsələn, ITAR və digər icazə rejimləri) mövcuddur. Aşağıdakı məqamlar mühümdür:
ABŞ hökuməti birbaşa Ukraynaya yüksək səviyyəli sistemlər yollamaqdansa, müttəfiqlərin onu ABŞ-dan alıb sonra Ukraynaya ötürməsi kimi mexanizmləri üstün tutur — belə halda da reeksport icazələri, sənədləşmə və siyasi razılaşma tələb olunur.
2025-ci ildə NATO və ABŞ çevrəsində müzakirə olunan PURL (Prioritized Ukraine Requirements List) və oxşar maliyyələşmə mexanizmləri avropalı tərəfdaşların ABŞ-dan alınan silahları Ukraynaya yönəltməsi üçün maliyyə və prosedur platforması kimi təklif olunur, lakin bunun da hüquqi və siyasi şərtləri var.
Bir NATO ölkəsi ABŞ-dan raket alırsa, həmin ölkənin qanunları, ABŞ-ın reeksport icazələri və siyasi məcburiyyətlər birlikdə icra olunmalıdır — bu, sürətli və sadə bir proses deyil.
Yəni hüquqi və müttəfiqlə razılaşdırma prosedurları məqsədyönlü, amma zaman aparan və siyasi konsensusa bağlıdır.
"Tomahawk" raketlər kommersiya səviyyəsində də baha başa gəlir. Son qiymətləndirməyə görə, üç seriyada buraxılan bu tip raketlərin hər birinin qiyməti 1,3, 1,9 və 2.5 milyon dollara bərabərdir (qiymətlər blok, variant və əlavələrə görə dəyişir). Həm raket, həm də onu buraxa bilən platforma (gəmi, sualtı gəmi ya da xüsusi yerüstü buraxma sistemi) xeyli əlavə xərc gətirir. Bu, iki əsas təsirə malikdir.
PURL və ya oxşar mexanizmlər üçün pulun toplanması, ödəmə prosedurlarının qurulması və maliyyə şəffaflığı — bütün bunlar vaxt və diplomatik danışıqlar tələb edir.
Yəni Bakıdan baxanda “bir neçə raket verilsin” demək asandır. Reallıqda milyonlarla dollar və əlavə infrastruktur xərcləri var.
"Tomahawk"ların ABŞ-da stokları məhdud və istehsal həcmi sərhədlidir. Bir neçə vacib məqamı qeyd edək.
ABŞ donanması və digər əməliyyatlar üçün müəyyən ehtiyatlar prioritetdir. İstehsal ritmi məhdud saydadır (məsələn, xəbərlər istehsalın və təchizatın məhdud olduğunu bildirir).
Komponentlər üçün qlobal təchizat zəncirində gecikmələr və prioritet tələblər istehsalı yavaşlada bilər.
Hər hansı bir kütləvi ötürmə ABŞ-ın öz operativ ehtiyaclarına təsir edə bilər ki, bu da müdafiə planlamasında ciddi fikir ayrılığı yaradır.
Yeni var olan inventarı paylaşmaq ABŞ-ın öz dəniz-strateji ehtiyacları ilə toqquşur; istehsalın artırılması isə vaxt və əlavə investisiya tələb edir.
"Tomahawk"lar ənənəvi olaraq gəmidən və sualtı gəmidən (VLS və torpedo tüpləri vasitəsilə) buraxılır; ABŞ Ordusu üçün yerüstü (mobil) variantlar üzərində işlər var, amma bu həllər geniş yayılmış deyil və hərbi təlim, əməliyyat prosedurları və logistik dəstək tələb edir. Ukraynanın əməliyyat platformaları "Tomahawk" buraxmağa uyğun deyil — Ukrayna dəniz donanması "Tomahawk" daşıyıcısı gəmilərə sahib deyil. Yerüstü "Tomahawk" buraxma platformaları ya yeni tərtibatda olmalıdır, ya da müttəfiq ölkənin bazasına yerləşdirilməlidir.
Təlim və komanda-idarə: raketlərin buraxılması, məqsəd seçimi, uçuş əsnasında komanda-linqi (mid-course updates), dost-düşmən identifikasiyası və hədəf-məhdudiyyətlərinin saxlanması üçün xüsusi təlim və əməliyyat qaydaları lazımdır.
Hədəf seçimi və məsuliyyət: kim hədəfi təsdiq edəcək? Hərbi-sivil ayırımı necə qorunacaq? Bu suallar hər ötürmədə hüquqi və siyasi məsuliyyət yaradır.
Yəni "Tomahawk"ı vermək sadəcə “raketi yola salmaq” demək deyil — əməliyyat məntiqi, platforma, təlim və nəzarət infrastrukturu lazım gəlir.
Hər bir "Tomahawk" istifadəsi geopolitik nəticələrə malikdir. Qaydalar və nəzarət məsələləri aşağıdakılardır:
- Kimin nəzarətində olacağı: ABŞ verib-buraxan zaman istifadə icazəsinin necə veriləcəyi (məsələn, yalnız müəyyən hədəflər, yalnız müdafiə xarakterli əməliyyatlar və s.) sualı qalır.
- Qətnamə və beynəlxalq reaksiyalar: uzun mənzilli raketlərin istifadəsi beynəlxalq ictimaiyyətin baxışını dəyişə və Rusiya tərəfindən “giriş” kimi şərh edilə bilər; nəticədə daha geniş siyasi təzyiqlər yarana bilər.
Yəni hərbi yardım yalnız "silah" deyil - onun idarə edilməsi və istifadəsi də konkret beynəlxalq razılaşmalar tələb edir.
Əslində səxsi dialoqlar və liderlərin münasibəti qərar prosesini formalaşdırır: prezidentlərin telefon danışığı və üslubu siyasi havanı dəyişə, müəyyən addımlara daha uyğun və ya əksinə, daha ehtiyatla yanaşmağa səbəb ola bilər.
Lakin praktik əngəllər (yuxarıda sadalanan hüquqi, istehsal, maliyyə və əməliyyat məsələləri) real dünyada ən böyük əhəmiyyətə malikdir. Yəni zarafat (telefon danışığı zamanı Tramp Putinə zarafatla deyib ki, sizin rəqibinizə bir neçə min "Tomahawk" göndərsək, sizin buna münasibətiniz necə olar?), ya dostyana tonların olması qərarı asanlaşdırmağa kömək edə bilər, amma mühüm institusional və texniki maneələri aradan qaldırmaz.
- Qısa müddətdə "Tomahawk"ların çoxsaylı və geniş istifadə üçün veriləcəyi real görünmür. Bu, həm istehsal və inventar məhdudiyyətləri, həm də eskalasiya və hüquqi məhdudiyyətlərlə bağlıdır.
- Ən praktik yol Avropa və NATO müttəfiqlərinin ABŞ-dan alıb sonra müəyyən mexanizmlərlə (PURL kimi) Ukraynaya ötürməsidir, lakin bu da hüquqi və siyasi razılaşma, maliyyə və logistika tələb edir.
- Uzunmüddətli perspektivdə istehsalın artırılması, yerüstü buraxma platformalarının tamamlanması və əməliyyatlı infrastruktur yaradılarsa, "Tomahawk"ların verilməsi mümkün ola bilər - lakin bu, həm vaxt, həm pul, həm də siyasi risqə səbr tələb edir.
Ukraynaya verilməsi ehtimal edilən "Tomahawk"lar subsonik (səsdən sürətli) kruiz raketləridir (təxminən Mach 0.7–0.8, ≈800–900 km/saat), mənzil-hədəf uzaqlığı şəraitə və blok‑versiyaya görə təxminən 900 nmi (~1.600 km) və ya daha çox göstərilir və əsasən ~1.000 lb (~450–500 kg) sinfi unitar başlıq daşıyırlar; Block Vb (JMEWS) isə modulyar multi‑effect başlıqla sərt hədəflərə daha çox təsir göstərmək üçün nəzərdə tutulub.
Mənbələr: US Navy / CSIS / Raytheon / DOT&E və digər açıq mənbələr.
Akif NƏSİRLİ
