İranda 22 yaşlı Məhsa Əmininin polis nəzarətində ölümündən sonra rejim əleyhinə başlayan etiraz nümayişlərinin iki aydan artıq davam etdiyi müddətdə ölkənin azərbaycanlıların yaşadığı bölgələrində insanlar öz tələblərini irəli sürərək aksiyalara qoşulur.
İran Azərbaycanının Təbriz və digər şəhərlərində universitet tələbələri etiraz aksiyaları keçirib, böyük ticarət mərkəzlərinin işçiləri tətil etdiklərini bildiriblər. Bu etiraz nümayişlərində Azərbaycan türkləri “azadlıq, ədalət və milli hökumət” şüarları səsləndirir.
Hazırda ölkə boyu davam edən aramsız etiraz aksiyaları fonunda paytaxt Tehranla yanaşı bir çox şəhərlərdə, o cümlədən, İranın ən iri bazarı hesab edilən Təbriz bazarında bir çox dükan və marketlər bağlanıb. İran azərbaycanlıları, xüsusilə Təbriz bazarının bağlanmasını həssas məsələ sayırlar, onların fikrincə, burda çalışan ticarətçilərin tətil etməsi etirazlara öz ciddi təsirini göstərəcək. Son günlərdə sosial mediada yayılan videogörüntülərdə Tehran, Təbriz və İranın bəzi şəhərlərində sıralanmış mağazaların bağlı olduğu, alış-verişin getmədiyi görünür. Təbriz bazarından çəkildiyi deyilən video görüntülərdə bazar boşdur, dükanlar açıq deyil. Yerli ticarətçilər bununla tətil etdiklərini və etiraz aksiyalarına dəstək verdiklərini deyirlər. İranın Azərbaycan vilayətinin bəzi şəhərlərində də yerli ticarətçilər öz mağazalarını açmayıb. Onlardan biri olan ticarətçi Nasir Xadayari mağaza və dükan sahiblərinin tətil elan etdikərini eşidib və dərhal bunu dəstəkləyərək məşhur Təbriz bazarındakı mağazasını açmayıb. O, BBC-yə deyib ki, artıq yorulublar: “Dindirəndə deyirik ki, dünyanın ən böyük qapalı və tarixi bazarı Təbrizdədir, amma ailəmin xərcini çıxarda bilmirəm. Yüksək vəzifəli şəxslərin övladları Avropa və ABŞ-da öz istədikləri kimi yaşayır, qalanlarının vəziyyəti dözülməzdir”. Dünyanın ən böyük bazarlarından biri sayılan Təbriz bazarında azı 5 min 500 dükan yerləşir. Bazarda karvansaralar, çoxlu rastabazarlar (bir neçə kiçik bazarın qovşağı) var. Təbriz bazarında dükan sahibi olan orta yaşlı Mehdi Dustdar deyir ki, iqtisadi vəziyyət getdikcə pisləşir, adi dərmanları belə tapmaqda çətinlik çəkirlər. Onun sözlərinə görə, alış-veriş tamamilə zəifləyib: “Təbriz bazarında əsnaf milçək qovalayır. Əlində pulu olan gedib Türkiyədə, İstanbulda ev alır. Gələcəyə ümidimiz qalmayıb. Mən də dükanı satmağı düşünürəm. Hərçənd dədə-baba mirasımızdır, amma çarəmiz qalmayıb. Təkcə açıq və ya qapalı deyil, şəhərin hər yerində əsnaf çəkib dükanı bağlayıb. Ancaq görünür ki, vəziyyət yaxşıya doğru getmir və bazarın açıq olub-olmaması durumumuzu çox dəyişdirməyəcək”.Təbriz sakini, 40 yaşlı Mina Həsənzadə yerli ticarətçilərin tətilini dəstəkləyir, hətta bu tətilin nəqliyyat, təhsil sektoruna da sirayət etməsini istəyir: “İndi ölkədə cavanların hamısı iş axtarır, amma əvəzində bunlar da qana susayıb. Əllərinə düşən hər kəsi tuturlar. Bir çox adam öldürüblər. Səsimizi heç kimə çatdıra bilmirik”. Türkiyədə yaşayan İran azərbaycanlısı Kərim Əsgəri qeyd edir ki, bir çox bazar-dükanın bağlanması həssas məsələdir və bu tətil ölkədə diqqəti cəlb edib: “İslam inqilabı zamanı da belə bir tətil olmuşdu və hətta inqilabın qurucusu Ayətullah Xomeyni bunun üçün əsnafa və bazardakılara təşəkkür eləmişdi”. O, etirazların tezliklə səngiyə biləcəyinə inanmır, qeyd edir ki, son günlərdə iki uşağın, onlarla gəncin öldürülməsi insanların qəzəbini daha da artırıb. Uşaqların ailələrinə yaxın mənbələr bildiriblər ki, çərşənbə günü İranın cənub-qərbindəki İzeh şəhərində hökumət əleyhinə etirazlar zamanı onlar təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən güllələnib. Dövlət mediası İzeh şəhərində “terror hücumu” zamanı motosikletli silahlıların 7 nəfərin öldürüldüyünü bildirib. Lakin mənbələr “BBC Farsca”ya bildiriblər ki, 9 yaşlı Kian Pirfalak və 14 yaşlı Sepehr Maqsudi təhlükəsizlik qüvvələrinin açdığı atəşlə öldürülüb.
ABŞ-da yaşayan güneyli milli fəal Babək Çələbiyanlı “Amerikanın Səsi”nə müsahibədə İranda azərbaycanlıların digər etnik qrupların nümayəndələri ilə etirazlara qoşularaq öz tələblərini dilə gətirdiyini bildirib. O, azərbaycanlıların əsas tələblərinin ana dilində təhsil, Urmiyə gölündə yaranmış ekoloji vəziyyət və ictimai-siyasi hüquqların təmin edilməsi ilə bağlı olduğunu deyib. Babək Çələbiyanlının bildirdiyinə görə, son illərdə İran Azərbaycanının şəhərlərində ana dilində təhsil, Urmiyə gölünün quruması ilə bağlı etirazlarda yüzlərlə azərbaycanlı gənc İran təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən saxlanılıb, həbs edilib, çoxlarına qarşı məhkəmə işləri açılıb. O, azərbaycanlıların İran rejiminə qarşı ölkənin digər etnik azlıqları ilə etiraz aksiyalarına qoşulduğunu qeyd edərək, bu nümayişlərdə onların öz şüarlarını səsləndirdiklərini qeyd edib: “Azərbaycanlılar bu reallığa gəlib çatıblar ki, təkbaşına bu rejimin qarşısında qalib ola bilmyəcəklər. Ona görə də keçən iki ayda digər xalqlarla - ərəblərlə, kürdlərlə, bəluclarla və farsların özü ilə bərabər İran rejiminə qarşı mücadilələrini yürüdürlər və onların özlərinin bu özəl şüarları var: “azadlıq, ədalət və milli hökumət”. Babək Çələbiyanlı son iki ayda ölkədə yaşayan etnik azlıqların nümayəndələrinin İranda rejim əleyhinə öz etirazlarını, müxalifliyini nümayiş etdiyini qeyd edib. Onun sözlərinə görə, əvvəllki illərdən fərqli olaraq etirazlar ölkənin hər yerində və bütün etnik azlıqların birlik göstərdiyi şəraitdə davam edir: “Artıq İranda, demək olar ki, bütün millətlər bu nəticəyə gəlib ki, təkbaşına heç bir millət İran rejiminə qarşı bir naliyyət əldə edə bilməz. Buna görə də rejimə qarşı bir hərəkat yarandı. İndi görürük ki, keçən iki ayın içində həm azərbaycalılar, həm bəluclar, həm ərəblər, həm kürdlər və farsların özü də İranın hər yerində rejimə qarşı mücadilə və mübarizə aparırlar”. O, İran rejiminin əvvəlki illərdə ayrı-ayrı regionlarda baş verən etirazları güc yolu ilə asanlıqla yatıra bildiyini, lakin hazırda nümayişlərin İranın bütün bölgələrini bürüdüyü şəraitdə bunu etməyə nail ola bilmədiyini deyib: “Əgər xalq etirazlarını bu cür davam etdirirsə, İranda böyük dəyişiklilərin şahidi ola bilərik”. Babək Çələbiyanlı Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Səmərqənddə Türk Dövlətləri Təşkilatının zirvə görüşündə Azərbaycanın hüdudlarından kənarda yaşayan azərbaycanlıların hüquqlarının müdafiəsi və dil və mədəniyyətlərinin qorunması ilə bağlı açıqlamalarına toxunaraq, bunu tarixi çıxış adlandırıb: “Güneydə yaşayan soydaşlarımız hər zaman Azərbaycan Respubikası hakimiyyətindən bunu gözləyirdi. Gec də olsa, bu tarixi şəraitdə Azərbaycan prezidentinin bu çıxışı hər kəsi mutlu etdi, hər kəsi sevindirdi”. Son günlər bəzi güneyli fəallar Türk Dövlətləri Təşkilatının zirvə görüşündə azərbaycanlıların hüquqlarının müdafiəsi, dil və mədəniyyətlərinin qorunması məsələsini qaldırdığına görə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevə təşəkkürlərini bildiriblər.
Nahid SALAYEV
