Son dövrlərdə Ermənistan və İran tərəfindən aktuallaşdırılan məsələlərdən biri Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizinin ərsəyə gəlməsinə nail olmaqdır. Amma real mənzərənin təhlili göstərir ki, bu layihənin həyata keçrilməsi mümkün deyil. Əsas səbəb İran və Ermənistanın layihənin həyata keçməsi üçün maliyyə imkanlarının yoxluğu, həmçinin Qərb dünyasının və Rusiyanın bu layihəyə qarşı çıxmasıdır.
Hələ bu ilin oktyabrında İrəvanda səfərdə olarkən İranın xarici işlər naziri Hüseyn Əmir Abdullahian erməni həmkarı Armen Mirzoyanla mətbuat konfransında bildirib ki, ölkəsi Ermənistanla Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizində Hindistanın oynaya biləcəyi rol haqda yekdil fikrə gəlib. O, bu yol ilə bağlı məqsədlərini reallaşdırmaq və bu dəhlizin tikintisində daha da mühüm rol oynamaq üçün Ermənistan-İran-Hindistan üçtərəfli platformasının formalaşdırılmasının vacibliyini qeyd edib: “Mənim Ermənistana səfərimin əsas məqsədlərindən biri Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizidir”. Lakin bu dəhlizin ərsəyə gəlməsi üçün Ermənistan və İranın pulu yoxdur. Üstəlik, məsələnin digər tərəfləri də var. Bəllidir ki, Ermənistanın Qara dənizə birbaşa çıxışı yoxdur. Bu səbəbdən, “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizinin Yeni Dehli-Tehran-İrəvan-Tiflis-Qara dəniz istiqamətində inkişaf etdirilməsi planlaşdırılan qolu mütləq Gürcüstan ərazisindən keçməlidir. Beləliklə, Gürcüstan “Şimal-Cənub” dəhlizinin öz ərazisindən keçməsində maraqlı olmasa, həmin layihənin Fars körfəzi-Qara dəniz xəttinin inşası iflasa uğramış olacaq. Gürcüstan isə Azərbaycanla münasibətlərin inkişafında maraqlıdır. Gürcüstanın baş naziri İrakli Qaribaşvili Bakı ilə Tiflisin birlikdə reallaşdırdığı layihələrlə bağlı danışarkən nəqliyyat layihələrini xüsusilə vurğulayır: “Gürcüstan Azərbaycan üçün önəmli ölkədir və eyni zamanda, Azərbaycan da Gürcüstanın strateji tərəfdaşıdır. Bizim artıq reallaşdırdığımız mühüm layihələr var. Bunlar tarixi layihələrdir - Bakı-Tiflis-Ceyhan neft, Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəmərləri, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu və Orta Dəhliz. Bizim həyata keçirdiyimiz layihələr bundan sonra da irəliyə aparılacaq və onları daha da sürətləndirmək əzmindəyik". Orta Dəhlizin vurğulanması bir daha göstərir ki, Gürcüstan bu dəhlizin inşasında da Azərbaycanla eyni mövqeyi paylaşacaq. Orta Dəhliz yüklərin Çindən Avropaya və Yaxın Şərqə daşınması üçün ən təhlükəsiz marşrutlardan hesab edilir. Buna görə də, tarixi Böyük İpək Yolunun (Çin, Qazaxıstan, Türkmənistan, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və daha sonra Avropaya) canlandırılmasına yönəlmiş Orta Dəhliziin əhəmiyyəti artır. Xüsusilə də Rusiya vasitəsilə Asiyadan Avropa İttifaqı bazarlarına məhsulların tədarükündə problemlərin yaranması bu dəhlizə olan marağı gücləndirir. Bu baxımdan dəhlizin fəaliyyətinin gücləndirilməsi Qərb və Şərq arasında təbii körpü rolunu oynayan Azərbaycan üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. Ümumiyyətlə, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu kimi tanınan Orta Dəhliz Çin və Avropanı birləşdirir. Marşrut belədir: Marşrut: Çin – Qazaxıstan – Xəzər dənizi – Azərbaycan – Gürcüstan – Türkiyə-Qara dəniz – Avropa. Ermənistan bu marşrutdan kənardadır. Layihə Qərbin də xüsusi maraq dairəsindəir. Bunu erməni tarixçi Aşot Nersisyan da etiraf edir: “Fars körfəzi-Qara dəniz” layihəsi Ermənistan üçün çox önəmli ola bilər. Fars körfəzi-Qara dəniz layihəsini İpək Yolu ilə eyniləşdirmək olar, iki layihə eyni əhəmiyyətə malikdir. Amma Qərb hazırda Fars körfəzi-Qara dəniz layihəsinə müdaxilə edə bilər. Qərb istərdi ki, Zəngəzurdan keçən dəhliz Azərbaycana verilsin”. Erməni tarixçi bildirib ki, Fars körfəzi-Qara dəniz layihəsinin Rusiya tərəfindən sabotaj ediləcəyini də istisna etmir.
Qeyd edək ki, Rusiya Fars körfəzi-Qara dəniz layihəsinin əvəzinə Azərbaycan üzərindən keçən “Şimal-Cənub” dəhlizinin reallaşmasında maraqlıdır. Elə bu günlərdə ölkəmizdə səfərdə olan Rusiya Federasiyası Hökumətinin sədri Mixail Mişustin Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə geniş tərkibdə görüşdə bunu bir daha təsdiq edib. Birgə infrastruktur-logistika layihələrinin bütün əməkdaşlıq kompleksinin genişləndirilməsi üçün yeni drayver olacağını vurğulayan Rusiya Federasiyası Hökumətinin sədri burada Qərb marşrutunu – “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizini xüsusi qeyd edərək deyib: “Biz 2030-cu ilə qədər bu dəhlizlə daşımaların həcmini artıraraq ildə 15 milyon tona çatdırmaq niyyətindəyik”. Reallıq budur ki, Azərbaycan həm avtomobil, həm dəmiryolu, həm də hava nəqliyyatı baxımından yeni dəhlizlər yaratmaqla tranzit potensialını yüksəldir və bu baxımdan ölkəmiz qitələrarası bağlantıda əlaqələndirici rol oynayır. Xüsusən də Qarabağda icra olunmuş infrastruktur layihələri regionumuzdan keçən dəhlizləri nəzərə almaqla bir-birinə əlaqələndirilmiş şəkildə inteqrasiya edilir. Bu baxımdan inşa edilən avtomobil yollarından biri də Şükürbəyli-Cəbrayıl-Hadrut magistralıdır. Bu yolun davamı olaraq Füzuliyə qədər hissəsinin (Füzuli-Hadrut) tikintisi hazırda gedir və bu ilin sonunda təhvil verilməsi planlaşdırılıb. Füzuli-Ağdam və Ağdam-Bərdə yollarının tikintisi də yekunlaşmaq üzrədir. Bu layihələr ya bu ilin sonu, ya da gələn ilin əvvəlində təhvil veriləcək. Bərdədən Yevlaxa da əlaqə var. Oradan isə iki istiqamət üzrə Gürcüstana çıxmış oluruq. Bu yol İran sərhədinə də çıxır. Bu o deməkdir ki, yol həm Şərq-Qərb üzrə Bakıdan Zəngəzur dəhlizinə qədər ərazini birləşdirir, həm də Cənub-Qərb istiqamətində Fars körfəzi ilə Qara dəniz arasında əlaqə ola bilər. Belə vəziyyətdə Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizində əsas əlaqələndirici ölkə Azərbaycan olacaq və bunun üçün ölkəmizdə lazımı infrastruktur yaradılıb. Ermənistan isə belə infrastruktura malik deyil. Bundan başqa, İrəvanda bəhs edilən Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizi Ermənistanın bu başından o başına qədər bir yolu nəzərdə tutur. Azərbaycan variantında isə bu cəmi 40 kilometrdir. Qeyd edək ki, Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizinin Ermənistandan keçməsinə İran düz 30 ildir çalışır, amma bu layihəni gerçəkləşdirə bilmir. Səbəb isə Ermənstanın Gürcüstanla sərhəd ərazilərinin dağlıq olması və nəqliyyatın hərəkəti üçün qeyri-münasibliyidir. Deməli, Fars körfəzi-Qara dəniz dəhlizinin Azərbaycandan keçməsinin başqa alternativi yoxdur. Həm də bu məsələdə Qərb və Rusiya maraqlı tərəflərdir.
Ramil QULİYEV
