Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Ermənistandan istədiyi əsas məqamlardan biri də Zəngəzur dəhlizinin açılmasının tezləşdirilməsidir. Ölkəmiz tərəfindən bu dəhlizlə bağlı mühüm işlər görülür. İndi Azərbaycan analoji addımların Ermənistan tərəfindən atılmasını da vacib hesab edir.
Qeyd edək ki, sözügedən məsələyə Prezident İlham Əliyev ötən həftə Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz üzrə xüsusi nümayəndəsi Toivo Klaarın başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edərkən geniş toxunub. Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişelin vasitəçiliyi ilə Ermənistanın baş naziri nikol Paşinyanla Brüsseldə son görüşünü yüksək qiymətləndirən dövlət başçısı qeyd edib: “Ermənistan tərəfi ilə aydınlaşdırılmasına ehtiyac olan məsələlərdən biri də Azərbaycanla və Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə kommunikasiyalar məsələsidir. Mən həm dəmir yolunu, həm də avtomobil yolunu nəzərdə tuturam. Çünki dəmir yolu ilə bağlı mən prezident Mişelə məlumat verdim ki, biz dəmir yolunun Azərbaycan ərazisində 100 kilometrdən artıq 60 kilometrlik hissəni tikmişik və tikintini gələn il tamamlayacağıq. Lakin əfsuslar olsun ki, Ermənistanda onlar heç bu işin texniki-iqtisadi əsaslandırılmasına başlamayıblar, bu da prosesin ləngiyə bilməsini göstərir. Avtomobil yoluna gəldikdə, Azərbaycan tərəfindən fəal tikinti işləri gedir və yolun böyük hissəsi artıq inşa olunub. Biz, həmçinin ümid edirik, yəqin ki, növbəti ilin sonuna kimi avtomagistralı Ermənistan sərhədinə çatdıracağıq. Lakin təəssüf ki, Brüssel görüşü zamanı Ermənistanın baş naziri coğrafi koordinatları qeyd etməmişdir. Mən fevralın 4-də videokonfrans vasitəsilə keçirilən görüşdə bu məsələni qaldırdım, lakin cavab olmadı. Aprelin 6-da mən yenidən yolun coğrafi koordinatlarının təqdim edilməsini istədim, lakin cavab olmadı. Ümidvaram ki, tezliklə onu əldə edəcəyik”. Beləliklə, Azərbaycan Zəngəzur dəhlizinin açılmasını istəyir, bu istiqamətdə də əməli addımlar atır. Hesab edilir ki, Ermənistanın buna qarşı çıxması mümkün deyil. Çünki dəhlizi, Azərbaycanla yanaşı, Rusiya da istəyir. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “ura.news” nəşri yazır ki, Paşinyanın son Rusiya səfərində də bu məsələ diqqət mərkəzində olub. Nəşrin məqaləsində deyilir ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin Qərb sanksiyalarından yan keçmək ssenarilərindən birini Paşinyana təqdim edib. Öncə diqqət ona yönəldilir ki, Qarabağda Ermənistanla Azərbaycan arasında mübahisə onilliklər ərzində davam edib. Hazırda ölkələr tərəfindən hazırlanmaqda olan sülh sazişi müzakirə olunur. Eyni zamanda, qonşu ölkələr bir-biri ilə əməkdaşlıq edərək, 2020-ci il noyabr, 2021-ci il yanvar bəyannaməsində əldə edilmiş razılaşmalara əsaslanırlar. Üçtərəfli sazişlər həm də konseptual olaraq Zəngəzur dəhlizinin yaradılmasını əks etdirir: “Həmin yol Ermənistan, İran sərhədindən keçir, Azərbaycanı onun anklavı Naxçıvanla birləşdirir. Ekspertlər birgə bəyanatın bu məqamına xüsusi diqqət yetirirlər. Onların fikrincə, Rusiyanın Qarabağ münaqişəsinin həllində iştirakı, bunun nəticəsində mümkün nəqliyyat dəhlizinin açılması Rusiyanın Cənubi Qafqazda təsirini artıracaq. Bu dəhliz açılarsa və müvafiq infrastrukturlar yaranarsa, bu təkcə Azərbaycanla Naxçıvan arasında deyil, həm də Rusiya, İran və Türkiyə arasında quru yolu ilə logistik, ticarət və iqtisadi əlaqələrin bərpasına imkan verəcək. Bu, Rusiya üçün geosiyasi baxımdan sərfəlidir. Beynəlxalq Siyasi və İqtisadi Strategiyalar İnstitutunun direktoru Yelena Panina bildirib ki, yolun açılması ilə Rusiyanın regiondakı rolu artacaq. Siyasi Texnologiyalar Mərkəzinin aparıcı iqtisadçısı Nikita Maslennikovun sözlərinə görə, Zəngəzur dəhlizinin açılması Rusiyaya özünün strateji problemlərindən birini qismən həll etmək imkanı verəcək, bununla da ixrac və idxal üçün yeni bazarlar tapılacaq. Zəngəzur dəhlizi fundamental əhəmiyyət kəsb edir, bir çox ölkələri bir-biri ilə bağlayır. Həmin ölkələrin biznesləri iki istiqamətdə - Rusiya və ondan kənarda işləyə biləcəklər. Rusiya üçün Zəngəzur dəhlizi böyük imkanlar pəncərəsidir. Amma dəhlizin işə düşməsi üçün Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh sazişini və bütün razılaşmaları yerinə yetirmək lazımdır. Zəngəzur dəhlizi Rusiya üçün Ermənistan, Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə daha uzaqlara, Yaxın Şərqə istiqamətdir. Bu, Rusiyanın maraqlarına uyğundur. Nəzərə alınmalıdır ki, Rusiya bazarı Qərb brendlərindən qurtulduğu üçün burada həm də Türkiyə və İran öz iqtisadi maraqlarını güdür. Bu səbəbdən Zəngəzur dəhlizi Türkiyə və İranın da xüsusi marağındadır. Eyni zamanda, ekspertlərin fikrincə, Zəngəzur dəhlizinin açılmasından sonra ABŞ Rusiya, Türkiyə və İranın iqtisadi yaxınlaşmasına təsir göstərə bilməyəcək. Həm türklərin, həm də iranlıların Rusiya bazarında boşalmış mövqeləri tutmaq istəyi o qədər böyükdür ki, onlar öz iqtisadi maraqlarını ABŞ-ın xeyrinə qurban verməyəcəklər”. Qeyd edilənlər fonunda Azərbaycan-Türkiyə İş Adamları Birliyinin sədri Cemal Yangın istisna etmir ki, gələn ilin ilk yarısında Zəngəzur dəhlizinin açılmasını gözləmək olar: “Lakin bu o demək deyil ki, dəhliz tam olaraq istifadəyə veriləcək. Çünki qarşı bağlantılar hazır deyil”. Onun sözlərinə görə, dəhliz vasitəsilə azad olunmuş ərazilərin bərpası üçün zəruri mal-materialların daşınması təmin oluna bilər, lakin onun tam gücü ilə işləməsi 2024-cü ilə təsadüf edə bilər: “Hamımız Zəngəzur dəhlizinin açılmasını səbrsizliklə gözləyirik. Gördüyünüz kimi, bu gün dünyanın etibarlı loqistika iqtisadiyyatı heç də yaxşı vəziyyətdə deyil. Ukraynada baş verən hadisələr bir daha göstərdi ki, alternativ logistika qurulmalıdır. Azərbaycan prezidenti Zəngəzur dəhlizinin açılmasında çox böyük səy göstərdi. Əlbəttə, ölkəyə bir tərəfdən deyil, bir neçə tərəfdən giriş-çıxış olmalıdır. Strateji olaraq ölkənin gömrük qapıları günlük ehtiyacları qarşılayır. Lakin fövqəladə durumda dəhlizin önəmi bir daha önə çıxır”.
Samirə SƏFƏROVA
