Azərbaycanın İkinci Qarabağ mühribəsində qazandığı qələbədən sonra ölkəmizlə Ermənistan arasında sülh üçün əlverişli şərait yaranması dünya miqyasında etiraf edilir. Eyni zamanda diqqət ona yönəldilir ki, Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra Azərbaycan və Ermənistan arasında düşmənçiliyə daha tez son qoyulması olduqca mühümdür. Bunu, belə demək olarsa, bütün dünya istəyir.
Əgər əvvəllər tərəfləri sülh üçün ancaq Moskva bir araya gətirirdisə, indi Avropa İttifaqı da vasitəçi rolunda çıxış edir. Ekspertlər bu vəziyyətin ziddiyyərli olmadığını deyir, çünki Cənubi Qafqaz Qərblə Rusiyanın mövqelərinin üst-üstə düşdüyü azsaylı bölgələrdən biridir, hamı burada münaqişənin bitməsini istəyir. Məlumdur ki, Avropa İttifaqı Şurasının rəhbəri Şarl Mişelin təşəbbüsü ilə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev aprelin əvvəlində Brüsseldə görüşüblər. 4,5 saat davam edən görüşdən sonra onlar öz ölkələrinin xarici işlər nazirlərinə sülh müqaviləsi üzərində işə başlamağı tapşırıb. Bu fonda Ermənistan Azərbaycanın tələbləri ilə razılaşır. Paşinyanın Ermənistan parlamentindəki illik hesabat çıxışı zamanı dedikləri də bunun təsdiqidir: "Əgər əvvəl biz Qarabağın statusu məsələsini, bununla bağlı təhlükəsizlik təminatını və hüquqları əsas götürürdüksə, indi status məsələsini kənara qoymuşuq. İndiki situasiyada status əsas məqsəd yox, Qarabağ ermənilərinin təhlükəsizliyinin və hüquqlarının təminatı üçün vasitədir". Ermənistan hakimiyyətinin qonşularına yeni yanaşmasının manifestinə çevrilmiş bu çıxışda Baş nazir əvvəlki mövqeyinin səhv olduğunu, daha əvvəl güzəştə getməməsinə təəssüfləndiyini bildirib: “İndi bizim üçün sülhün alternativi yoxdur". Burada onu da xatırladaq ki, İkinci Qarabağ müharibəsinə qədər rəsmi bakı Qarabağ ermənilərinə Azərbaycanın tərkibində ən yüksək muxtariyyət təklif edirdi. Amma müharibə və onun nəticələri vəziyyəti dəyişib. Bu xüsusda Prezident İlham Əliyev qeyd edir: "Heç bir statusdan söhbət gedə bilməz. Çoxmillətli və çoxkonfessiyalı vahid Azərbaycan var”. Bütün bunlar fonunda regiondakı prosesləri ətraflı şəkildə işıqlandıran "Eurasianet" nəşri qeyd edir ki, Bakı Ermənistanın mövqeyindəki dəyişikliyi alqışlayır. Beynəlxalq Böhran Qrupundan Olesya Vartanyan bu xüsusda nəşrə bildirir: "Brüssel görüşünün sıçrayış xarakteri daşımasına və kifayət qədər inqilabi məzmununa baxmayaraq, hələ ki, ondan sonra irəliləyiş olmayıb. Paşinyanın genişmiqyaslı güzəştlər barədə danışmasının səbəbi isə Bakıdan pozitiv siqnallar almasıdır. Düşünürəm ki, Azərbaycan oxşar addımlar atmağa hazır olduğunu hiss etdirməsəydi, Paşinyan buna getməzdi. Amma Qarabağ erməniləri bölgəyə Azərbaycanın nəzarət edəcəyi halda evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalacaqlarını və ərazidəki tarixi mövcudluqlarına dair izlərin silinəcəyini deyir. Bakı isə əks mövqe sərgiləyir”. Nəşr diqqəti ona da yönəldir ki, konfliktin həllində məsul olan Minsk Qrupu faktiki olaraq fəaliyyət göstərmir: “Azərbaycan açıq şəkildə bu qurumla hesablaşmaqdan imtina edib, İrəvanın danışıqları bu çərçivədə yeniləmək cəhdləri baş tutmayıb. Üç həmsədr ölkə sözügedən formatı sözdə dəstəkləsə də, Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra bu da əhəmiyyətini itirib”. Qeyd edək ki, aprel ayında Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov ABŞ və Fransanı formatdan imtina etməkdə günahlandırıb. Vaşinqton və Paris bu iddianı rədd edib, amma NATO və Rusiya arasındakı münasibətlərin indiki səviyyəsi, çətin ki, Minsk Qrupunun aktuallaşmasına şərait yaratsın. Olesya Vartanyan hesab edir ki, diplomatiyanın uğursuzluqları, Qarabağda yeni atışmalar və Paşinyanın yeni sülh təşəbbüsləri bir-birinə bağlı proseslərdir: "Bu məntiqi ardıcıllıqdır. Danışıqlar prosesini Minsk Qrupu çərçivəsində yeniləmək mümkün olmadı. Yeni eskalasiya hadisəsində Ermənistanın Azərbaycana müqavimət göstərməyə yetəcək hərbi resursları yoxdur". Ekspert deyir ki, indi Paşinyan Ermənistanın əvvəlki liderlərinin danışıqlarla bağlı son 30 ildə yürütdükləri siyasətdən niyə imtina etdiyini xalqa izah etməyə çalışır. Digər eskspertlər vurğulayır ki, Minsk Qrupunun faktiki olaraq fəaliyyət göstərməməsi yaxşı haldır. Çünki 30 ildə ilk dəfədir ki, birbaşa danışıqlar üçün fürsət yaranıb. Belə ki, iki ölkənin XİN rəhbərləri uzun müddətdən sonra ilk dəfə telefon əlaqəsi saxlayıblar, Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Armen Qriqoryan və Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev görüşüblər. Elə prezident İlham Əliyev də vasitəçilərsiz görüşlər istəyir və bildirir ki, iki ölkə arasındakı münasibətləri bu ölkələr özləri müəyyənləşdirməlidir.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Qarabağdakı son müharibədən sonra Bakı və İrəvan arasındakı bütün əlaqələri Rusiya təşkil edib - Əliyev və Paşinyan Putinin iştirakı ilə götüşüblər, baş nazirlərin müavinləri isə konkret istiqamətləri rusiyalı həmkarlarının yanında müzakirə ediblər.
Tərəflər arasında bütün məsələlər üzrə fikir ayrılığı olduğunu görən Moskva iqtisadiyyata və logistikaya fokuslanıb. Amma bu gündəm də fikir ayrılıqları ilə müşayiət olunub: tərəflərdə sərhədlərin sovet dövrünə aid fərqli koordinatlı xəritələri olub, onlar dəmiryolunu fərqli yerlərdə bərpa etmək istəyiblər. Məsələn, Moskvanın iqtisadi layihələrinin yaratdığı mübahisələrdən biri atəşkəs sazişində qeyd olunmuş marşrutla - Azərbaycandan onun eksklavı Naxçıvana yeni nəqliyyat marşrutunun çəkilməsilə bağlıdır. Marşrutun təhlükəsizliyinə Rusiya sərhəd xidmətinin cavabdeh olacağından başqa, sazişdə bununla bağlı heç bir detal yoxdur. Nəhayət, hər iki tərəfdə rusiyalı sülhməramlılardan da narazılıq yaranıb və 2022-ci ilin yazında bu fakt ictimailəşib. Indi isə prosesə Avropa İttifaqının qoşulması sülh prosesində Rusiyanın yarımçıq qalan vasitəçiliyini tamamlayır. Avropa İttifaqının vasitəçiliyi Rusiyanın rolu ilə ziddiyyət təşkil etmir. Kreml də Əliyevlə Paşinyanın Brüsseldə görüşməsini rəsmi şəkildə dəstəkləmişdi. Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin hazırlanması məsələlərini Şarl Mişel özü Vladimir Putinlə də müzakirə edib. Avropa ilə yanaşı, ABŞ Dövlət Departamenti də Bakı və İrəvan arasındakı danışıqlara dəstəyini ifadə edib. Hətta Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra da Qərb və Rusiya Qarabağ münaqişəsinin həllini dəstəkləməkdə davam edir. Olesya Vartanyan bunu belə izah edir: "Bu, ABŞ, Rusiya, Avropa İttifaqı və Fransanın Ukraynada davam edən müharibə fonunda istənilən eskalasiyaya imkan verməmək kimi ortaq marağının olduğu azsaylı məsələlərdən biridir. Qarabağda hərbi əməliyyatların bərpa olunması heç kimə sərf etmir, çünki buna reaksiya vermək lazım gələcək, ortaq mövqe sərgiləməksə mümkün olmayacaq".
Nahid SALAYEV
