Bəhs etmək istədiyim mətləb uşaq oyunları və zarafatlardan tam fərqli məna daşısa, da uşaqlığımızın ən maraqlı "çiling-ağac" oyununu yerinə düşdüyü üçün xatırlamaq istəyirəm.
Təxminən bir metr uzunluqda əl tutan ağacla bir qarıc ölçüsü olan nazik çiliyi "əbə" adlandırdığımız kiçik çaladan azı 10 dəfə var gücü ilə aşağıdakı oyunçuların üstünə havadan qüsursuz vura bilənlər "qara yelləyə" çıxmış sayılır, oyunun qalibi elan edilirdi. Bir növ müasir "qara kəmər" kimi… Maraqlıdır, deyilmi?... "Qara yellə" hara, Bayden, Əliyev və səfir Sekuta hara…
Bu günlərdə Bakı ilə Vaşinqton arasında bəzi açıq diplomatik ritorikalara diqqət yetirmək kifayətdir ki, bölgəmizdə ən dramatik proseslərin əsasən dərin siyasət qatlarında getdiyinə bir daha əmin olaq.
Baydenin İlham Əliyevə kiçik məktubu, Əliyevin həmkarına nisbətən iri həcmli cavabı və ABŞ-ın Azərbaycandakı sabiq səfiri Robert Sekutanın ilginc mesajlarla dolu müsahibəsi… Bayden və Əliyev özlərinin dərin dövlətçiliklərinə möhkəm bağlılıq göstərdikləri halda, səfir Sekuta nisbətən sərbəst mövqedən danışır, o "dərin dövlətçilik" məsuliyyətindən vizual olaraq asılı deyil, az əvvəl dediyim "qara yellə" vəziyyətindədir… Sekuta deyir ki, Rusiya ilə İranın arasında Azərbaycanın geosiyasi mövqeyinin kritik rolunu qiymətləndiririk. "Yüz ilin diplomatının "çoxbaşlı danışmaq qabiliyyətinə sahib bir ustad olması onun bu fikirlərində haqlı olduğunu göstərməklə bərabər, bütün sətiraltı mənalarını görməyi də tələb edir. Həqiqətən Azərbaycan iqtisadi, siyasi, hərbi, təhlükəsizlik sahəsində Qərb ölkələri ilə əlaqələrini Rusiya və İranın arasında olmaqla çox mürəkkəb şəraitdə aparır. Sekuta da bunu əla görür, açıq danışır, ancaq özünün sərbəst "sabiq diplomat" statusuna söykənərək Azərbaycandan daha kritik siyasət aparmağını ummur, gözləmir.
Bəs prezident Bayden? Sabiq diplomatın Azərbaycana aid etdiyi kritik rolu o görmürmü? Təbii ki, görür… Ancaq Co Bayden öz dövlətinin dərin maraqlarına istisnasız bağlılığı əldən qoymur, "kimin üçün necə olursa olsun, təki onun dərin dövlətinin maraq və mənafelərinə uyğun planlar işləsin" prinsipi ilə hərəkət edir. Zatən hər kəs belə edərdi, o, Amerikanın prezidentidir, bu mətləbi kənara qoyub Türkiyənin, Azərbaycanın, ya Qırğızıstanın maraqlarını önə çəkəsi deyil ki… Baydenin Əliyevə "Novruz və 30 illik" təbrik məktubunda mənim dediyim mətləbləri deşifrə edən üç şedevr fikrini yada salıram. Baydenin yazdıqlarından - bölgədə ortaq təhlükəsizlik narahatlıqlarını həll etmək, regional barışığı təşviq etmək və iqtisadi əməkdaşlığın yeni formalarını tapmaq üçün Azərbaycanla birgə işləyəcəyik. ABŞ prezidentinin "Azərbaycanla birgə işləyəcəyik" fikrini nisbətən idealizə etməyə meylli ekspert və politoloqlar "birgə işin" istiqamətlərinin nələrdən ibarət olduğuna çox diqqətli yanaşmalıdırlar. Bəlkə də onun dediyi həmin üç fikrin hər birinə ayrılıqda baxsaydıq, təəccüblü bir şey görünməzdi. Ancaq üç fikir bir-biri ilə sıx vəhdət halında Azərbaycan üçün çox ibrətamiz görünən mənzərəni açıqca ifadə edir. Bayden deyir ki, gəlin bölgədə ortaq təhlükəsizlik maraqlarımızı görək, bunu görəndən sonra regional barışığı təşviq edək, daha sonra isə iqtisadi əməkdaşlığımızın yeni imkanlarını araşdıraq. ABŞ prezidenti aydın və net mesajlar verir. Birlikdə onu edəcəyik, bunu edəcəyik və sonda iqtisadi faydalar görəcəyik. Çox cəlbedicidir, dahiyanə düşünülüb, öz dövlətinin dərin maraqlarına sərrast tuşlanıb. Bölgədə ABŞ və Azərbaycan üçün ortaq təhlükəsizlik narahatlıqları deyəndə nəyə işarə vurulur? Aydındır ki, bu gün bölgənin təhlükəsizlik baxımından ən böyük narahatlığı Ukrayna müharibəsi sarıdandır. Bayden Azərbaycandan mövqe dəqiqləşməsi gözləyir, eynilə Çindən gözlədiyi kimi. Təbii ki, Azərbaycanın Ukrayna müharibəsi kontekstində təhlükəsizlik narahatlıqları var. Lakin bu narahatlıqlar nə Rusiyanın, nə də ABŞ-ın təhlükəsizlik narahatlığı ilə eynidir. Amerikanın təhlükəsizlik narahatlıqları Azərbaycanı onun yanında, Rusiyanın maraqları isə Azərbaycanı onun yanında görməyə hesablanıb. Halbuki Azərbaycanın təhlükəsizlik narahatlıqlarının həlli nə Rusiyanın, nə də Amerikanın yanında saf tutmağa bağlı deyil. Nəyə bağlı olduğunu dəqiq təhlil etmək üçün Əliyevin Baydenə cavab məktubunun 4 nüansını önə çəkmək lazımdır.
1. Azərbaycan öz xalqının mənafe və iradəsinə uyğun müstəqil siyasət aparan dövlətdir...
2. Azərbaycan torpaqlarını azad edərək BMT TŞ qətnamələrini təkbaşına icra etdi...
3. Ermənistana suverenlik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin dəyişməzliyi prinsipləri əsasında sülh sazişi imzalamağı təklif etmişik...
4. Əminəm ki, gələcəyə köklənmiş baxışlar əsasında Amerika bizim sülh gündəliyimizi müdafiə edəcək…
Göründüyü kimi, Baydenin öz dövlətinin dərin maraqlarına bağlılığının eynisini İlham Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyi naminə nümayiş etdirir. Əliyevlə Bayden diplomatik ritorikada bir-birini necə də dəqiq anlayırlar?! Həqiqətən də, Azərbaycan müstəqil ölkə olaraq regionda ortaq təhlükəsizlik narahatlıqlarını Rusiya və Amerika ilə necə bölüşə bilər?! Onlar hazırda qlobal müharibənin bir addımına çatıblar. Təhlükəsizlik məsələsində Azərbaycanın onlarla ortaq nəyi ola bilər ki?!... Əksinə, Prezident Əliyevin dediyi kimi, tərəfsiz siyasətə daha üstün bağlılıq indi ən düzgün seçimdir.
Digər tərəfdən, Əliyevin "TŞ qətnamələrini təkbaşına icra etdik" fikri həm də ona işarədir ki, Azərbaycan təhlükəsizlik təhdidlərinə təkbaşına cavab verməyə qadirdir.
Ermənistana sülh sazişi təklifinə gəldikdə isə Baydenin müşavirlərinin buradakı mətləbə xüsusi diqqət yetirəcəkləri şübhəsizdir. Çünki müharibədən sonra Ermənistan ABŞ da daxil hamını inandırmağa çalışır ki, onun sülh sazişi təklifi daha perspektivlidir. Əliyevin mesajının mahiyyəti budur ki, qətnamələri təkbaşına icra etmiş dövlət olaraq sülh sazişi məsələsində kənardan kiminsə vasitəçiliyini asan qəbul etməyəcək.
Nəhayət, Azərbaycanın dövlət başçısı Ermənistanla sülh sazişinə gələcəyə köklənmiş baxışlar əsasında yanaşmanı əsas istinad nöqtəsi kimi önə çəkir. Gələcəyə köklənmiş baxışlar isə Ermənistan üçün yox, Azərbaycan üçün daha geniş və uzun yol saxlayır…
Aydın QULİYEV
