Azərbaycanla İran arasında ötən həftə imzalanan yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumu siyasi, iqtisadi gündəmin əsas mövzuları sırasında yer almaqda davam edir. Yeni bağlantı Zəngəzur dəhlizinə alternativ kimi qiymətləndirilsə də, reallıq tamam fərqli mənzərəni üzə çıxarır, Azərbaycanın növbəti dəfə Ermənistan üzərində mühüm diplomatik, iqtisadi qələbəyə imza atdığını göstərir.
Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, Bakıda keçirilən Azərbaycanla İran arasında İqtisadi, Ticarət və Humanitar sahələrdə əməkdaşlıq üzrə Dövlət Komissiyasının 15-ci iclasında yeni razılıqlar əldə edilib. İclasın yekununda iki ölkə arasında yeni sənədlər imzalanıb. Onlardan biri də İran ərazisindən keçməklə Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni kommunikasiya bağlantısının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumudur. Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan arasında yeni kommunikasiya bağlantısının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumunun məqsədi muxtar respublika ilə yeni dəmir və avtomobil yolu əlaqələrinin, eləcə də rabitə və enerji təminatı xətlərinin yaradılmasıdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün Araz çayı üzərində iki avtomobil və iki dəmir yolu olmaqla ümumilikdə dörd körpünün, eləcə də rabitə və enerji təminatı infrastrukturunun tikintisi nəzərdə tutulur. Bu layihənin həyata keçməsi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqələrinin daha rahat şəkildə qurulmasına imkan verəcək, muxtar respublikaya yolun qısalmasına səbəb olacaq. Eyni zamanda bu, Naxçıvanın blokada vəziyyətindən çıxmasına da müsbət təsirini göstərəcək. Daha bir önəmli nüans odur ki, sözügedən layihənin həyata keçirilməsi ilə regionun nəqliyyat-kommunikasiya mənzərəsi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək. Layihənin əsas iştirakçısı Azərbaycan və İran olsa da, perspektivdə qardaş Türkiyə də bura qoşulacaq. Nəticə etibarı ilə bu üç ölkənin birgə iştirakçılığı ilə Avrasiyada avtomobil, dəmir yolu, elektrik enerjisi xətti və rəqəmsal bağlantıların daxil olduğu çoxtəyinatlı yeni dəhliz ərsəyə gələcək. Bu, hər bir iştirakçı ölkə, o cümlədən Azərbaycan üçün böyük dividendlər deməkdir. Azərbaycanın nəqliyyat sektorunda həyata keçirdiyi irimiqyaslı infrastruktur layihələri ölkəmizin tranzit imkanlarından istifadə edən dövlətlərin sayını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Yeni dəhliz bu müstəvidə Azərbaycanla müxtəlif dövlətlərin tranzit-logistika üzrə əməkdaşlığını daha da dərinləşdirəcək. “Şərq-Qərb”, “Şimal-Cənub”, “Şimal-Qərb” nəqliyyat dəhlizləri kimi regional bağlantı layihələrinin icrasına mühüm töhfə verən Azərbaycanın İranla birlikdə reallaşdırdığı yeni nəqliyyat layihəsi tranzit ölkə kimi ölkəmizin əhəmiyyətini daha da artıracaq.
Beləliklə, Azərbaycanın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan arasında yeni kommunikasiya xətlərinin yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumunun imzalanması uzaq hədəflərə hesablanıb. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan İranla həm də “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi kimi meqa-layihənin formalaşması istiqamətində tərəfdaşlıq edir. Asiya ilə Avropanı birləşdirən bu dəhlizə daxil olan avtomobil, dəmir yolları Azərbaycan və İran ərazisindən keçir. Bu isə İranla Azərbaycanın beynəlxalq yükdaşımalarda tranzit potensialını və rolunu artırır. İranın Oman dənizindəki Çabahar, Fars körfəzindəki Bəndər Abbas limanlarına Cənub-Şərqi Asiya və Körfəz ölkələrindən daxil olan yüklər Azərbaycan ərazisindən daşınacaq. Araz çayı üzərində salınacaq körpülərdən regionun bütün ölkələri istifadə edə bilər. Gürcüstan, Ermənistan, Rusiya, Türkiyə kimi dövlətlər İranla nəqliyyat əlaqələri qurmaqla yanaşı, Cənub-Şərqi Asiya və Körfəz dövlətləri ilə idxal-ixrac əməliyyatlarını həyata keçirə bilər. “Şimal-Cənub” dəhlizi 800 milyona yaxın əhalisi olan 40-dan çox dövləti - Avropa ilə 2 milyarddan çox əhalisi olan Cənub Şərqi Asiya ölkələrini birləşdirir. Bu böyük bazarlar arasındakı nəqliyyat əlaqəsinin Azərbaycan üzərindən qurulması ölkənin iqtisadi inkişafının yeni mərhələsidir. Beynəlxalq ekspertlərin hesablamalarına görə, yaxın 10 il ərzində Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi 200 milyard dolları aşacaq. Bu böyük məbləğ dəyərindəki yüklər də milyardlarla ton həcmində ölçüləcək. İki qitə arasında daşınacaq yüklərin 15 faizi Araz çayı üzərində salınacaq yeni dəmir yolundan keçsə, Azərbaycanla İran ildə 2,5 və ya 3 milyard dollar tranzit gəlir əldə edəcək. Regionun digər ölkələrinin nəqliyyat kommunikasiya sistemlərinin inkişafına və iqtisadiyyatın dirçəlməsinə böyük zəmin yaranacaq. Azərbaycanla İran arasındakı iqtisadi əlaqələrin inkişafa doğru irəliləməsi və regionun başqa dövlətlərinin bundan faydalanması Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində əldə etdiyi qələbənin yaratdığı yeni reallıqlardır. Azərbaycanın tarixi, əzəli torpaqlarını işğaldan azad etməsi ölkəmizin İranla dövlət sərhədinin tam şəkildə bərpasına imkan verməklə yanaşı, müxtəlif sahələrdəki mövcud potensialdan daha geniş miqyasda yararlanmağa, yeni nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizlərinin reallaşmasında birgə iştiraka əlverişli şərait yaradıb. Yeni layihə Qərbi Zəngəzurdan keçəcək dəhlizə etibarlı alternativ olsa da, Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizindən vaz keçəcəyi demək deyil. Bu mənada, İran ərazisindən keçəcək alternativ kommunikasiya bağlantılarına Azərbaycanın yeni seçimi yox, nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarımızı genişləndirən alternativlərdən biridir. Digər tərəfdən bəllidir ki, Zəngəzur dəhlizi gündəmə gələrkən Qafqazın Şərqlə Qərb arasında tranzit habına çevriləcəyi artıq bəlli idi. Artıq İran ərazisindən dəhliz ideyası gündəmə gəlməklə isə Azərbaycan bu perspektivi daha da genişləndirmiş oldu. Daha dəqiq desək, Azərbaycanın Avrasiya məkanının enerji və nəqliyyat xəritəsini dəyişdirərək, nəqliyyat-kommunikasiya infrastrukturunun vacib həlqəsinə çevrilmiş oldu. Ən əsası, Ermənistanın 44 günlük müharibədə hərbi məğlubiyyətindən, Soçi, Brüssel proseslərindəki diplomatik fiaskosundan sonra rəsmi Bakı bu Anlaşma Memorandumu ilə İrəvanı daha bir müstəvidə dalana dirədi. Ermənistan Zəngəzur dəhlizi üzərində mövcud olan kiçik təsir imkanından məhrum oldu, ciddi tranzit və gömrük gəlirləri əldə etməsi perspektivi Azərbaycanın iradəsindən asılı vəziyyətə düşdü. Yeni nəqliyyat layihəsinin həyata keçirilməsi postmünaqişə dövründə Ermənistanın öhdəliklərindən yayınmasının bu ölkəyə olduqca baha başa gəlməsinin də daha bir faktiki təzahürüdür. İkinci Qarabağ müharibəsi başa çatdıqdan sonra Azərbaycan Ermənistan üçün də həyati önəmə malik olan, bu ölkənin blokadadan çıxmasına xidmət edən Zəngəzur dəhlizinin reallşdırılması üçün müvafiq təkliflər irəli sürüb. Lakin ötən dövr ərzində Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin həyata keçirilməsinə əngəl yaradıb. Elə bu fonda Azərbaycan Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan arasında yeni kommunikasiya bağlantısının yaradılmasına imkan verən alternativ layihəni reallaşdırır. Azərbaycan yeni layihənin həyata keçirilməsi ilə Zəngəzur dəhlizindən imtina etmir. Ölkəmizin diqtə etdiyi şərtlərə razılıq verəcəyi təqdirdə Azərbaycan Zəngəzur dəhlizinin həyata keçirilməsi istiqamətində də işlərə davam edəcək. Hazırda Ermənistanın Azərbaycanın şərtləri əsasında Zəngəzur dəhlizinin açılmasına razılıq verməkdən başqa çıxış yolu yoxdur. Əks halda bu ölkə blokada şəraitində qalıb tənəzzül dövrünü yaşamağa məcburdur.
Tahir TAĞIYEV
