Azərbaycan xalqının müdrik ata sözləri arasında belə birisi də var - "Sən bəlkə bostanını pozmaq istəmirsən, mən peşaramdan qalası deyiləm ki"…
Martın 11-də İranla Azərbaycan arasında Naxçıvana yolun açılması barədə imzalanmış sənəd bir sıra məqamları ilə diqqət çəkir və bu məşhur atalar sözünün gücünü təsdiqləyir. Bu məqamlar konkret suallarla bağlıdır. Razılaşma niyə məhz indi əldə olunur, Rusiya sanksiyaları ilə bağlılıq varmı, İran Ermənistanın maraqlarını doğrudanmı ikinci plana keçirdi, ya bu sadəcə görüntüdə belədir? və sair. Bütün bu suallar halında Əliyev diplomatiyasının həssaslığı və məharəti üstün təsirli faktor olmaqla altında qırmızı xəttin çəkilməsinə ehtiyac duyur. Yəni 11 mart anlaşması öz-özünə əmələ gəlmədi. Onun ərsəyə gəlməsi üçün ardıcıl diplomatik səylər göstərildi, şərait dəqiq qiymətləndirildi, bəzi beynəlxalq proseslərin açdığı şanslara həssaslıqla lazımi diqqət göstərildi. Bunlar təbii ki, Azərbaycansız alınmazdı.
44 günlük müharibə nəticəsində imzalanmış 10 noyabr bəyannaməsinə Naxçıvan ərazisinə dəhliz açılması barədə maddəni çətinliklə saldıra bildik. İlyarımdan çox ötsə də Ermənistan bəyanatlardan uzağa getmədi və konkret iş görmədi. Baxmayaraq ki, 2021-ci il yanvarın 11-də Moskvada, həmin ilin 26 noyabrında Soçidə, dekabrın 14-də Brüsseldə əlavə yeni sənədlər də imzalanmışdı. Şübhə yoxdur ki, Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin açılmasını kəsinliklə istəmirdi. Özü istəmirdi, ya onu idarə edənlər istəmirdi, bu ayrı məsələdir. O yerdə ki, biz Qərbi Zəngəzurun ermənilərə hədiyyə edilmiş hissəsində Naxçıvana dəhliz açmaq istəyirik, ermənilər onun açılmasını ilyarım süründürəndən sonra dəhlizin həmin əraziyə paralel, ancaq İrandan keçən variantını gerçəkləşdirməyə başladıq. Təbii ki, Ermənistan İran üzərindən Naxçıvan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya yeni əlverişli çıxış layihəsinə qoşulmaq şansını itirdi. Üstəlik, Ermənistanın Qərbi Zəngəzur vasitəsilə İranla fundamental kommunikasiya bağlantıları yaratması da xeyli çətinləşir. Bəlkə də mümkünsüz hala gəlir. Bilirik ki, hələ devrilmiş "Xocalı canisi Sarkisin" dövründən İran-Ermənistan-Gürcüstan xətti ilə Şimal-Cənub avtomagistralının çəkilməsi layihəsi var idi. Başlanğıcda bir milyard dollar dəyəri olan bu yol sonradan daha da bahalaşaraq üç milyarddan yuxarıya çıxdı. Çökmüş Ermənistan təbii bunu edə bilməzdi. O zaman əsas iqtisadi səbəbdən mümkünsüz hala gəlmiş layihə indi həm də həlli mümkünsüz siyasi maneələrlə üzləşib. Baxın ki, hətta İranın özü də "Sarkisyanın avtomagistral layihəsinə" mənasız və perspektivsiz nağıl kimi baxır. Əgər illər öncə bu avtomagistral İrana Ermənistan üzərindən Gürcüstana, oradan isə Türkiyə və Qara dənizə yeni çıxış almaq üçün dəyərli idisə, bu gün dəyərini itirib. İran üçün Naxçıvan üzərindən Türkiyə vasitəsilə Avropaya daha rahat əlavə çıxış imkanı açılıb. İndi Ermənistan kimi bir dalana baş vurmaq İranın nəyinə lazımdr? Onu da deyək ki, Rusiya ilə dünyanın sanksiya müharibəsinin hələ uzun sürəcəyi səbəbindən İran barədə sanksiyaların yumşaldıla biləcəyini İranda da yaxşı görürlər. Onu da görürlər ki, bölgədə ilk əlamətləri görünməkdə olan yeni təhlükəsizlik sistemində Türkiyə və Azərbaycanın önəmli rolu olacaq. Əslində İran üzərindən Naxçıvana açılan yeni dəhliz İran üçün də geosiyasi əhəmiyyət daşıyır və formalaşmaqda olan yeni dünya təhlükəsizlik sisteminə daha sıx qovuşmaq yoludur. Qısası, indi İran üçün öz regional maraqlarını üstün qaydada Azərbaycanın və Türkiyənin siyasəti ilə əlaqələndirmək daha perspektivli olmağa başlayıb, nəinki Ermənistanla… Ermənistan İran üçün də öz geosiyasi dəyərini itirir və proses davam edəcək. Bölgə üçün tam yeni olan bu proseslərin açılmasında Azərbaycanın 44 günlük müharibədən sonra yaratdığı reallıqlar müstəsna rol oynayır. Belə ki, Azərbaycan bölgədə real münaqişə vəziyyətinə son qoydu və ya müharibə təhlükəsini sıfıra yaxın minimuma endirdi, rayonları azad edərək İranla Prezidentimizin sözləri ilə desək "sülh sərhədi" yaratdı, Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün özünün etibarlı mənbə əmsalını daha da artırdı. Bütün bunlara kompleks olaraq baxdıqda, İranın regional siyasətində Azərbaycanla daha çox uzlaşan pozitiv tərpənişlərə onun şəksiz təsirlərini görürük.
Ukrayna ilə müharibə fonunda Rusiyanın ağır sanksiyalaraltı durumunun hələ nə qədər sürəcəyini bilmirik. Bu şəraitdə İranın indiyədək əsasən Şimala tərəf yönəlmiş əməkdaşlıq xətlərini Qərbə tərəf dəyişməsi təbii və İran başbilənləri üçün olduqca ağıllı taktikadır. Bu taktikanın uğur şərtlərindən biri isə məhz Azərbaycan və Türkiyə ilə uzlaşmaqdır .
İran üzərindən Naxçıvana dəhliz heç bir halda Zəngəzur dəhlizinin alternativi deyil və olmamalıdır. Prezident Əliyevin vaxtilə "Zəngəzur dəhlizi nəyin bahasına olsa da açılacaq" deməsi ən müxtəlif mülahizələrlə təlil edildi, hətta, bu sözləri Ermənistana yeni hərbi zərbələrin anonsu kimi yozanlar da oldu. Biz də bu mülahizələri inkar etmirik. Ancaq bizim təhlillərə görə, Prezident Əliyev Naxçıvana ehtiyac olduğu təqdirdə və şəraitin diktəsinə uyğun olaraq Qərbi Zəngəzurdan keçməyən əlavə dəhliz variantlarını daha öncədən görürmüş. Ancaq bu o demək deyil ki, Azərbaycan üçün Zəngəzurun dəyəri düşdü və ya Zəngəzur ikinci plana keçdi. Əksinə, Əliyevin "nəyin bahasına olursa olsun" ifadəsindəki qətiyyət Zəngəzurdan əsla vaz keçilməyəcəyinə heç bir şübhə yeri qoymur. Prezident Əliyev bunun xatirinə hətta hərbi zərbələri yenidən endirmək əzmi nümayiş etdirir.
Təhlillər göstərir ki, Əliyevin İran üzərindən Naxçıvana yol açmaq layihəsi nəinki Zəngəzur dəhlizinin dəyərini və aktuallığını azaltmır, əksinə, Zəngəzur dəhlizini sürətləndirə bilər. Belə ki, müharibədən sonra Ermənistan iqtisadi və kommunikativlik mənasında hələlik yeni bir şey qazanmayıb. Əksinə, Azərbaycan iqtisadi və kommunikativlik mənasında yeni üstünlük əldə edir. Bu incə məqam Paşinyanı da, onun müxaliflərini də xeyli təsirləndirəcək. Hamı ona deyəcək ki, Qarabağdan qovulandan sonra iqtisadi kommunikasiya imkanlarını da itirmək daha dözülməzdir. İran üzərindən Naxçıvana yol hazırlıqlarının başlanması Ermənistanı Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı işləri sürətləndirməyə sövq edə bilər...
Azərbaycanın "atla gediş" taktikasının tam detallarını irəlidə görəcəyik...
Aydın QULİYEV
