Rusiya ordusu Ukraynaya hücum etdikdən sonra yaşanılan ən narahatlıq doğurucu olaylardan biri də Çernobılda yerləşən nüvə stansiyası yaxınlığında cərəyan edən döyüşlər oldu. Belə ki, bu məkan 36 il öncə nüvə stansiyası fəlakətinin baş verdiyi və indiyədək də radioaktiv maddələrin atmosferə sızdığı yerdir.
Rusiya qüvvələri istifadədən çıxarılmış zavodu onu qoruyan Ukrayna əsgərləri ilə şiddətli döyüşlərdən sonra nəzarətə götürüb. Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Quru Qoşunları komandanının müşaviri Alyona Şevtsova da bildirir ki, Rusiya hərbçiləri “Çernobıl” atom elektrik stansiyasını (AES) ələ keçiriblər: "Ruslar “Çernobıl” stansiyasını ələ keçiriblər. Stansiyanın əməkdaşları girov saxlanılır. Bu təkcə Ukraynanın deyil, həm də Avropanın təhlükəsizliyini təhdid edir". Ukrayna prezidenti ofisi rəhbərinin müavini Mixail Podolyak məlumatı təsdiqləyib: “Rusiya hərbçiləri “Çernobıl” atom elektrik stansiyasının ərazisini nəzarətə götürüb. Hazırda stansiya təhlükədədir, təxribat risqi var. Ağır döyüşdən sonra Çernobıl sahəsinə nəzarətimiz itirildi. Keçmiş “Çernobıl” AES-in obyektlərinin vəziyyəti, saxlama və nüvə tullantılarının saxlanılması vəziyyəti məlum deyil. Rusların bu istiqamətdə tamamilə mənasız hücumundan sonra “Çernobıl” AES-in təhlükəsiz olduğunu demək mümkün deyil. Bu, Avropa üçün bu gün ən ciddi təhlükələrdən biridir. Rusların vərdişlərini bilərək deyirəm, onlar yəqin ki, “Çernobıl” AES-də artıq təxribat xarakterli şeylər hazırlayırlar, ya da ondan istifadə edəcəklər”. İndilikdə stansiyadakı obyektlərin, o cümlədən radioaktiv maddələrdən qoruyucu kameranın, nüvə tullantılarının saxlandığı anbarın durumu naməlumdur. Hazırkı vəziyyətlə tanış olan bir Ukrayna rəsminin dediyinə görə, Rusiyanın açdığı artilleriya atəşi Çernobıldakı radioaktiv tullanının saxlandığı anbarı vurub. Nəticədə ərazidə radioaktiv səviyyənin artdığı bildirilir. Amma belə bir artımın olduğunu hələlik müstəqil mənbələr təsdiq etmir.
Onu da xatırladaq ki, Çernobılda qadağan zonası olan 2,600 kvadrat kilometrlik meşəlik ərazi Belarus-Ukrayna sərhədi ilə Ukrayna paytaxtı arasında yerləşir. Ukrayna prezidenti Volodımir Zelenski deyib ki, Ukrayna qüvvələri 1986-cı ildə baş vermis fəlakətin təkrarlanmaması uğrunda döyüşüblər. O, Rusiyanın bu addımını bütün Avropaya müharibə elan etmək adlandırıb. Ukrayna Daxili İşlər Nazirliynin müşaviri Anton Heraşenko xəbərdarlıq edib ki, tullantı anbarına hər hansı bir hücum radioaktiv tozu Ukrayna, Belarus və Avropa İttifaqı ərazisinə yaya bilər. Rusiya rəsmiləri isə Ukraynadakı hərbi əməliyyatlar və onların məqsədləri barədə az məlumat verirlər. Onlar konkret Çernobıldakı döyüşü şərh etməyiblər. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi Ukrayndakı vəziyyəti dərin narahatlıqla izlədiyini bildirib və tərəfləri Ukraynanın nüvə obyektlərini risqə qoyacaq hər hansı bir addımdan maksimum çəkinməyə çağırıb. Xatırladaq ki, 1986-cı il aprelin 26-da “Çernobıl” AES-də qəza baş verib. Bu qəza bəşəriyyət tarixindəki ən böyük texnogen fəlakət hesab olunur. Qeyd edək ki, Çernobıl Ukraynanın Kiyev vilayətində, İvankov rayonunda, Pripyat çayı yaxınlığında yerləşən şəhər idi. Qəzaya qədər bu şəhərdə 13 min əhali yaşayırdı. 2001-ci il mənbələrində isə Çernobıl "əhalisiz şəhər" olaraq qeyd edilir. 1986-cı il qəzası zamanı atom stansiyasının dördüncü reaktoru yanaraq tamamilə məhv olmuş, reaktorun işi nəticəsində yığılmış radioaktiv məhsulların bir hissəsi ətraf mühitə yayılmışdı. Özü də bu proses uzun müddət ərzində baş vermişdi, yəni ani hadisə deyildi. Radiasiyanın ətraf mühitə yayılması, təxminən, on gün ərzində davam etmişdi. Daha sonra həmin radioaktiv məhsullar müxtəlif yollarla yayılmağa başlamışdı. İlk vaxtlar onlar ən çox atmosfer yolu ilə yayılırdı. Əsasən uçucu izotoplar, məsələn, yod, sezium, tellur izotopları kimi radionuklidlər buludların köməyilə, meteoroloji şərtlərə uyğun olaraq külək istiqamətində yer dəyişirdilər. Yağıntıların düşməsilə ərazinin çirklənməsi baş verirdi. İlk günlər radioaktiv tullantılar, əsasən şimala, şimali-qərbə yönəlmişdi və ən çox Skandinaviya ölkələrinə zərər vurmuşdu. İkinci tullantı dalğası qərbə istiqamətləndi. Nəticədə Qərbi Avropanın, xüsusən də Alpətəyi bölgələrin çirklənməsi baş verdi. Növbəti tullantı buludları daha çox cənuba hərəkət edərək Cənubi Avropanın çirklənməsinə səbəb oldu. Çernobıl qəzası Avropa qitəsinin böyük bir hissəsinə və həmin ərazilərdə yaşayan həddindən çox insana zərər vurmuş bir fəlakət idi. Çernobıl qəzasında əsas zərbə bütün canlı aləmə dəydi, nəinki insanlar, bitkilər və heyvanlar da güclü şüalanmadan və radioaktiv tozdan dəhşətli zərər çəkdi. Hadisə zamanı ümumilikdə 7000-ə yaxın insan həlak olub, 25000 insan güclü radiasiya nəticəsində ömürlük şikəst olub, on minlərlə insan isə sonsuz qalıb. Bu faciədən sonra Çernobılda doğulan uşaqların 90 %-də əlillik yaranır. Hadisədən neçə illər keçsə də, radiasiyanın fəsadları hələ də Avropada dolaşmaqdadır. Məhz bu vəziyyətdə Çernobılda hərbi toqquşmalar radiasiya təhdidini yenidən artırıb.
Nahid SALAYEV
