Azərbaycan üçün xarici siyasətdə maraq doğuran məsələlərdən biri də ölkənin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında (ŞƏT) müşahidəçi statusu almasıdır. Ölkəmzin bu quruma maraq göstərməsi isə təsadüfi deyil.
Bu haqda danışmazdan öncə xatırladaq ki, ŞƏT-in yaradılması haqqında bəyannamə 2001-ci ilin iyun ayında Şanxayda altı dövlət - Qazaxıstan, Qırğızıstan, Çin, Rusiya, Tacikistan və Özbəkistan tərəfindən imzalanıb. 2017-ci ildə Hindistan və Pakistan ŞƏT-in tamhüquqlu üzvü olub. Təşkilatın işində dörd müşahidəçi ölkə (Əfqanıstan, Belarus, İran və Monqolustan) və altı dialoq tərəfdaşı (Azərbaycan, Ermənistan, Kamboca, Nepal, Türkiyə və Şri-Lanka) iştirak edir. Onu da xatırladaq ki, Azərbaycan 2016-cı ildə dialoq üzrə tərəfdaş kimi təşkilata qoşulma prosesini başa çatdırıb. Indi isə Bakı ŞƏT-dəki statusunun daha da yüksəlməsini istəyir. Bunun səbəblərinə toxunmadan əvvəl qeyd edək ki, Azərbaycanın ŞƏT-dəki statusunun yüksəldilməsi məsələsinə Prezident İlham Əliyev Rusiya Federasiyasına rəsmi səfəri çərçivəsində fevralın 23-də TASS agentliyində Rusiyanın aparıcı kütləvi informasiya vasitələrinin rəhbərləri ilə görüşü zamanı da toxunub. Bu xüsusda dövlət başçısı bildirib: “Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına gəldikdə, biz müəyyən mənada artıq fəaliyyətə başlamışıq. Artıq neçə ildir ki, biz dialoq üzrə tərəfdaşıq. Bu, birinci pillədir. İkinci pillə müşahidəçilərdir. Biz bir neçə il bundan əvvəl öz statusumuzu müşahidəçi statusuna qədər yüksəltmək üçün Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Katibliyinə rəsmən müraciət etmişik. Təəssüf ki, bu məsələ indiyə qədər həll edilməyib. Mənim Rusiya rəhbərliyi ilə, Çin Xalq Respublikasının rəhbərliyi ilə və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının digər üzvləri ilə bu kontekstdə əlaqələrim onu göstərir ki, bizim statusumuzu yüksəltməmək üçün heç bir səbəb yoxdur. Lakin bizə məlum olmayan səbəblərə görə bu məsələ indiyə qədər baş tutmur”. Amma artıq o da məlumdur ki, Rusiya və Çin Azərbaycanın ŞƏT-ə qoşulmasında maraqlıdır.
Hesab edilir ki, ŞƏT-də müşahidəçi statusu Bakıya fəaliyyətdə olan qarşılıqlı təsir mexanizmləri vasitəsilə təşkilatın çoxplanlı və çöxyönlü fəaliyyətinə fəal şəkildə qoşulmaq, işə salınmış energetika, nəqliyyat və başqa layihələrin əlaqələndirdiyi avropalı tərəfdaşları itirmədən Avrasiya iqtisadi sxemlərinə uyğun formatda inteqrasiya olunmaq imkanı verəcək. Qurumda status yüksəlişi Azərbaycana iqtisadi müstəvidə mühüm üstünlüklər vəd edir. Bu, Azərbaycan məhsullarının yeni bazarlara çıxışı üçün də əlverişli şərait yaradır. Asiyanın tutumlu bazarlarına çıxmaqla Azərbaycan mühüm iqtisadi dividendlər qazanır. Burada Azərbaycan üçün mühüm bir üstünlük Çinin hələ 2013-cü ildə Avrasiya ölkələri arasında infrastrukturun yaradılması və qarşılıqlı əlaqələrin qurulmasına yönələn “Bir kəmər, bir yol” adlı yeni iqtisadi inkişaf strategiyası ilə bağlıdır. Rəsmi Pekin nəzərə alır ki, Azərbaycan “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizlərinin üzvü olan yeganə ölkədir. Ölkənin dəmir yolu sistemlərinin müasirləşdirilməsi, Xəzərin sahilində 25 milyon tona qədər yük daşımaq gücündə olan ən böyük dəniz limanı, Avropa və Asiya arasında çatışmayan bağlantının yaradılması məqsədilə Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun inşası, indi də Zəngəzur dəhlizinin açılması istiqamətində atılan addımlar Çinin də diqqətindən yayınmır. Dünyanın ən böyük ixracatçı və ikinci ən böyük idxalçı ölkəsi olan Çinin Azərbaycanın tranzit imkanlarına marağı yüksəkdir. Məhz Azərbaycan kimi mühüm ölkəni ŞƏT-də də görmək bu mənada Çin üçün vacib əhəmiyyət kəsb edir.
Rusiya da Azərbaycanla artıq müttəfiqlik əlaqələri qurub. “Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasında müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyəti haqqında Bəyannamə”nin önəmli bir hissəsi məhz əməkdaşlıq və iqtisadi münasibətlərin dərinləşməsinə həsr edilib. Sənəd iqtisadi-sosial və humanitar sahədə əməkdaşlığın daha da dərinləşməsi və inteqrasiyasını təmin etmək üçün əsas yaradır. Deməli, Rusiya üçün də Azərbaycanın ŞƏT-də yer alması artıq maraq dairəsindədir. Daha əvvəl Moskva rəsmən bəyan edib ki, Bakı ilə bu məsələdə koordinasiyanın gücləndirilməsini istəyir və Azərbaycanın bu təşkilatda statusunun müşahidəçi səviyyəsinə qaldırılmasına dəstək verəcək. Təşkilata üzvlük isə burada yer alan dövlətlərin xalqlarının rifah səviyyəsinin və yaşayış şəraitinin davamlı inkişaf etdirilməsinə, balanslı iqtisadi artıma əlavə zəmin yaradır. Bundan başqa, qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya üçün yanaşmaların əlaqələndirilməsi, ticarət və sərmayələr, energetika, telekommunikasiya, kənd təsərrüfatı sahəsində əməkdaşlıq, eləcə də kiçik və orta biznes subyektləri arasında birbaşa əlaqələrin təşviqi üçün də ŞƏT əlavə imkanlar yaradır. Nəqliyyat və kommunikasiyalar sahəsində mövcud infrastrukturdan səmərəli istifadə, transregional multimodal nəqliyyat dəhlizlərinin və tranzit potensialının inkişaf etdirilməsi üçün də ŞƏT əlverişli platformadır. İndiki halda Azərbaycanın sözügedən quruma dialoq tərəfdaşı kimi qoşulmasında məqsəd Asiya və Avropa arasındakı ticari və iqtisadi əməkdaşlıqda daha fəal iştirak etmək, həm də tranzit ölkə olaraq gəlirləri artırmaqdır. Müşahidəçi statusu isə Azərbaycana bu proseslərdə əlavə imkanlar yaradacaq.
Tahir TAĞIYEV
