Tarixşünaslıq üçün mühüm məsələlərdən biri hərbi münaqişələrin nəticələrinin necə qiymətləndirilməsi, gələcək nəsillərin yaddaşında müharibə dövrlərinin necə adlandırılmasıdır.
Xalq olaraq ərazi bütövlüyümüz uğrunda iki müharibə dövrünü yaşamışıq. 1988-1994-cü illərdə baş vermiş hərbi münaqişə həm Sovet, həm də Müstəqillik dövrünü əhatə edib. Bu mərhələdə hərbi münaqişə Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi, Qarabağ müharibəsi adlandırılıb.
2020-ci ilin 27 sentyabr - 9 noyabr tarixlərində baş vermiş hərbi münaqişədən sonra əvvəlki müharibə ilə bağlı Birinci Qarabağ müharibəsi ifadəsi işlədilir. Ancaq bu ad rəsmiləşməyib. 2020-ci ilin 27 sentyabr - 9 noyabr tarixlərindəki müharibəyə rəsmən Vətən müharibəsi adı verilib. Bununla əlaqədar fəxri ad, orden və medallar təsis olunub.
Beləliklə, yaşadığımız iki müharibə dövrünün adlarının uzlaşdırılmasına ehtiyac yaranıb. Hansı qaydada adlandırma daha düzgündür? Bununla bağlı cəmiyyətdə vahid yanaşma formalaşmalıdır.
Vətən müharibəsi adı hər iki hərbi münaqişəyə aid edilə bilərmi? Birinci Vətən müharibəsi və İkinci Vətən müharibəsi ifadəsi məqbuldurmu? 2016-cı ilin Aprel döyüşləri də nəzərə alınaraq bu müharibənin ayrı-ayrı mərhələlərinə bütöv yanaşma meyarı müzakirə mövzusudur. Hazırda Birinci Qarabağ müharibəsi və Vətən müharibəsi, Birinci Qarabağ müharibəsi və İkinci Qarabağ müharibəsi ifadələri yazılır, deyilir. Belə müxtəlif formada adlandırma müəyyən ziddiyyət yaradır. Bir sözlə, Birinci və İkinci Qarabağ müharibələrinə vahid adın, statusun verilməsi aktuallaşıb.
Tərlan Eyvazov: “Birinci Qarabağ müharibəsi də, İkinci Qarabağ müharibəsi də Vətən müharibəsidir”
Tanınmış hərbi ekspert Tərlan Eyvazov bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu məsələ olduqca aktualdır: “Biz bunu dəfələrlə demişik. Birinci Qarabağ müharibəsi də, İkinci Qarabağ müharibəsi də Vətən müharibəsidir. Bu müharibə 1980-ci illərin sonlarından Ermənistanın təcavüzü nəticəsində başalayıb. 1989-cü, 90-cı illərdə başlayıb və sonra daha böyük fazaya keçib. Bir müddət aşətkəs elan olunsa da, hər gün, demək olar ki, Ermənistan tərəfindən bu atəşkəs pozulub. Dəfələrlə demişəm, yenə də vurğulamaq istəyirəm ki, bu ümumilikdə 30 il çəkən Vətən müharibəsdir. Ermənistan və Azərbaycan arasında baş verən bu müharibəyə “etnik münaqişə” və sair də deyirlər. Amma bu boş söhbətdir. Bu müharibə Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiasına görə başlayıb və bu ölkə Azərbaycan torpaqlarına təcavüz edib. Ermənistanın təcavüzünə qarşı Azərbaycanın apardığı hər iki müharibə Vətən müharibəsi adlandırılmalıdır. Ona görə, istər Birinci Qarabağ müharibəsi, istərsə də İkinci Qarabağ müharibəsi adlanan müharibədə iştirak edənlər, döyüşənlər hamısı Vətən müharibəsi iştirakçıları sayılmalıdır. Hər iki müharibə Vətən müharibəsidir. Mənim fikrim belədir”.
Akif Nağı: “Hər iki müharibənin Vətən müharibəsi adlandırılması daha doğrudur”
QAT sədri Akif Nağı da hesab edir ki, o vaxt Qarabağ müharibəsi ifadəsi kortəbii olaraq işlədilməyə başladı, reallığı da əks etdirirdi, çünki bütün proseslər Qarabağın ətrafında baş verirdi. “Ona görə də, müharibənin Qarabağ müharibəsi adlandırılmasını da başa düşmək olar. Amma hər iki müharibənin Vətən müharibəsi adlandırılması daha doğrudur. On illər bundan əvvəl də Vətən müharibısi ifadəsi işlədilirdi. Biz də birinci müharibənin Vətən müharibəsi adlandırılmasını təklif etmişdik. İndiki şəraitdə hesab edirəm ki, Birinci və İkinci Vətən müharibəsi, yaxud Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsi yox, bütövlükdə Vətən müharibəsi ifadəsi işlənilməlidir. Vətən müharibəsinin birinci və ikinci mərhələsi deyilməlidir. Bu daha doğrudur. Bu rəsmi qaydada dərsliklərə salınmaqla, KİV-də istifadə olunmaqla ictimai rəyə yeridilməlidir. Vətən müharibəsinin birinci və ikinci mərhələsi ifadəsi ən doğru variantdır. Bu həm reallığı əks etdirir, həm Azərbaycanın daxilində ictimai rəyin formalaşdırılmasına xidmət edəcək ki, hər ikisi Vətən müharibəsidir. Vətən uğrunda insanlar şəhid oldular. Bunun millətin birləşməsinə, ictimai rəyin bir araya gəlməsinə, ictimai rəyin mərkəzləşməsinə, vətənpərvərlik ruhunun yüksəldilməsinə, gənclərin arasında müəyyən hərbi-hazırlıq işinin aparılmasına böyük təsiri ola bilər. Vətən müharibəsi ifadəsi çox vacibdir, burada vətən anlayışı qabardılır. Biz son prosesləri izləyirik ki, Azərbaycanın hər yerində Vətən sözü daha çox işlədilir. Vətən kitabı, Vətən mahnısı...Hər şeyin mərkəzində Vətən dayanır. Bir dəfə müzakirədə dedim ki, Vətən müharibəsinin ikinci mərhələsinin qəhrəmanlarından biri Xudayar Yusifzadənin oxuduğu təsnif Vətən təsnifi, mahnısı adlandırılsın”.
A.Nağı dedi ki, Qarabağ müharibəsi deyəndə qeyri-müəyyənlik olur və guya Azərbaycanla Ermənistan arasında mübahisəli bir ərazidən söhbət getdiyi anlaşılır, yəni belə təsir bağışlayır. “Vətən müharibəsi ifadəsini beynəlxalq ictimai rəyə də yeritsək, istər-istəməz düşünəcəklər ki, Azərbaycan bu müharibəyə vətən müharibəsi deyir. Vətən müharibəsi də o deməkdir ki, Azərbaycan xalqı öz vətənin qorumaq, işğal faktını aradan qaldırmaq üçün müharibə aparıb. Yəni bu Azərbaycan üçün Vətən müharibədir, Vətənin müdafiəsi və azad olunması müharibəsdir. Hesab edirəm ki, bu vacib məsələyə bu mövqedən yanaşılmalıdır. Bu məsələ həm daxili, həm də xarici amillər baxımından öz həllini tapmalıdır. Bu rəsmi qaydada bu işə yanaşılarsa daha tez nəticəsi olar. Amma ictimai səviyyədə də istər ictimai təşklatlar, istər siyasi partiyalar, istər KİV-lər olsun bu terminin Vətən müharibəsi olaraq işlədilməsinə çalışmalıdır. Bu işdə fəal olmalıdır” - deyə A.Nağı qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
