Azərbaycanda vaxtaşırı gündəmə gələn məsələlərdən biri də ölkədə atom elektrik stansiyasının (AES) inşa edilməsidir. Məsələni növbəti dəfə aktuallaşdıran məqam “Rusiya Federasiyası və Azərbaycan Respublikası arasında müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyəti haqqında Bəyannamə” oldu.
Həmin sənəd özündə Rusiya və Azərbaycanın atom enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə sahəsində əməkdaşlığını da ehtiva edir. Bəyannaməyə əsasən, tərəflər atom enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə sahəsində qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi imkanlarını nəzərdən keçirəcəklər. Elə bu da perspektivdə Rusiyanın yardımı ilə Azərbaycanda atom elektrik stansiyasının inşasını istisna etmir. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanda belə stansiyanın tikilməsi təzə məsələ deyil. Hələ Sovetlər Birliyi dönəmində SSRİ Nazirlər Soveti Azərbaycanda AES tikilməsi barədə qərar qəbul etmiş, müvafiq layihə və texniki-iqtisadi əsaslandırmalar hazırlanmış və bu işin Nəvai qəsəbəsi tərəfdə həyata keçirilməsi istiqamətində ilkin hazırlıq işləri də başlanmışdı. Lakin 1986-cı ildə Ukraynada baş verən qəza Azərbaycanda AES tikilməsi işini dayandırdı. İndi isə vəziyyət dəyişib və müasir texnologiyalar əsasında belə stansiyaların inşası daha təhlükəsiz şəraitdə həyata keçirilir. Özü də bu sahədə dünya miqyasında öncül ölkələrdən biri də Rusiyadır. Rusiya isə Azərbaycanda bu cür stansiya tikməyə hazır olduğunu dəfələrlə bəyan edib. Hətta 3 il əvvəl Rusiyanın dövlət şirkəti olan “Rosatom” Azərbaycanda atom elektrik stansiyası tikməyi təklif edib. O vaxt bu haqda danışan “Rosatom”dakı mənbə bildirirdi: “Azərbaycanda nüvə sənayesi var, amma atom elektrik stansiyası yoxdur. “Rosatom” təklif verib. Azərbaycan tərəfi düşünür. İki seçim təklif etmişik. Birincisi dərhal AES inşaatına başlamağı nəzərdə tutur. SSRİ dövründə AES tikintisi üçün ərazi də seçilmişdi, bu səbəbdən həmin ərazidə birbaşa inşaat işlərinə başlanıla bilər”. İkinci variant isə Rusiya ilə Azərbaycan arasında nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığın mərhələli şəkildə inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur. Hər halda, bu prosesdə Rusiya olduqca maraqlıdır. Xatırladaq ki, Türkiyədə inşa edilən "Akkuyu" AES-də bütün proseslər məhz Rusiya tərəfindən həyata keçrilir. Özü də burada AES-lərin digər üstünlüyü də nəzərə alınmalıdır. Məsələn, su elektrik stansiyaları tərəfindən elektrik enerjisi istehsalının artması kənd təsərrüfatı istehsalı üçün yararlı olan torpaqların su altında qalmasına səbəb olur. Bundan əlavə, Azərbaycanda kifayət qədər axar çaylar yoxdur. Eləcə də elektrik enerjisi istehsal etmək üçün Günəş enerjisindən istifadə yalnız Günəş panelləri üçün əhəmiyyətli meydançaları tələb etmir, həm də hava şəraitindən asılı olduğu üçün bütövlükdə enerji sisteminin sabitliyini vəd etmir. Amma AES tamam fərqli məsələdir və sabit enerji mənbəyidir. AES-in tikilməsinin dəyəri reaktorun gücü, avadanlığın hardan alınmasından, maliyyələşdirmə mənbələri və şərtlərindən və digər bu kimi amillərdən asılıdır.
İndinin özündə də dünyada ən çox istifadə olunan enerji mənbələrindən biri isə nüvə enerjisidir. İlk AES olan “AM-1” 1954-cü ildə Obninsk şəhərində tikilib. Nüvə stansiyalarının yayılması 1970-ci illərdə neft böhranı ilə birlikdə başladı. Neft və digər hidrokarbon ehtiyatlarına sahib olmayan ölkələr bu mənbələrə olan bağlılıqlarını azaltmaq və elektrik enerjisi ehtiyacını ödəmək məqsədilə nüvə stansiyalarının inşasına başladılar. Dünyanın 30-dan çox ölkəsində ümumi gücü 400 qeqavatı keçən 500-ə yaxın nüvə reaktoru fəaliyyət göstərir. Ümumilikdə nüvə enerjisi dünya elektrik enerjisinin təxminən 15%-ni təşkil edir. 12 ölkə isə elektrik ehtiyacının 30%-dən çoxunu nüvə stansiyaları vasitəsilə qarşılayır. ABŞ, Fransa, Çin, Rusiya, Cənubi Koreya, Kanada nəhəng nüvə enerjisindən istifadə edən əsas ölkələrdir. Onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, saxlama məntəqələrində saxlanılan radioaktiv tullantılar uzun illər radioaktivliyini qoruyub saxladığı halda, yeni nəsil nüvə reaktorlarında bu tullantıların radioaktivlik ömrü daha az olur. Dünyanın bir çox ölkəsində bu sahədə geniş tədqiqatlar aparılır və 4-cü nəsil nüvə stansiyalarının istifadəyə verilməsi planlaşdırılır. Bir sıra ölkələr köhnə reaktorlarının çoxunun fəaliyyətini dayandırmaq və 4-cü nəsil texnologiyalar əsasında olan reaktorlar tikmək fikrindədir. Azərbaycanda da belə nəsil texnologiyalar əsasında AES inşası mümkün hesab edilir. Xatırladaq ki, Azərbaycanda 2014-cü ildə Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi yaradılıb. Nüvə energetikası sahəsində inkişafa nail olmaq Mərkəzin əsas fəaliyyət istiqamətlərindəndir. Ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycanın dinamik inkişafı ölkədə perspektivdə AES inşasını mümkün hala gətirir. Bu arada bir məqamı da xatırladaq ki, Ermənistan ərazisində ikinci belə stansiyanın inşası üçün Rusiya ilə uzun müddətdir danışıqlar aparsa da, Moskva buna razılıq vermir. Amma Rusiya özü Azərbaycanda belə stansiyanın inşasında maraqlıdır. Hər halda, Azərbaycan ehtiyac duyarsa, AES inşası ölkəmiz üçün problem olmayacaq və bu da Azərbaycanın enerji istehsalı sahəsində imkanlarını daha da yüksəldəcək.
Tahir TAĞIYEV
