Dəfələrlə edilən çağırışlara rəğmən, Ermənistan hakimiyyəti hələ də “Metsamor” Atom Elektrik Stansiyası (AES) ilə bağlı təhlükəli fəaliyyətini davam etdirmək niyyətindədir. Belə görünür ki, bu stansiya ən azı 2026-cı ilə qədər fəaliyyətini davam etdirəcək. Hətta İrəvan daha sonra stansiyanın işinin əlavə 10 il də uzadılmasını istisna etmir.
Son məlumatalara əsasən, bu AES-də başlanılan “genişmiqyaslı” profilaktik-təmir işləri ilə bağlı stansiya 141 gün müddətinə işini dayandırır. AES-in rəsmi açıqlamasında deyilir ki, bu, stansiyanın İkinci enerji blokunun istismar müddətinin uzadılması ilə bağlı davam edən layihə-plan işlərinin tərkib hissəsidir: "Stansiyanın modernləşdirilməsi və istismar müddətinin uzadılması layihəsi çərçivəsində AES-də əsas plan-profilaktik təmir başlayıb. Ermənistan AES-in işi 141 gün dayanacaq, bu, layihənin başlanmasından bəri ən uzunmüddətli plan-profilaktik təmirdir". Plana görə, enerji bloku 2 oktyabr tarixində işə salınmalıdır. Ermənistan hökumətinin proqramı "Metsamor"un istismar müddətinin 2026-cı ilə qədər uzadılmasını nəzərdə tutur. Beləliklə, təmir işləri aparmaqla ermənilər “Metsamor”un yenidən fəaliyyətinin davam etdirilməsinin mümkünlüyünü əsaslandırmağa çalışırlar. Halbuki, atom elektrik stansiyasının işlədilməsi hər bir dövlət üçün bahalı işdir. Ermənistan isə belə maddi imkanlardan məhrumdur. Ona görə də Ermənistanın bu stansiyanı nə dərəcədə təhlükəsiz işlətməyə qadir olması sual altındadır. Burada bir daha xatırladaq ki, “Metsamor” AES Çernobılda istifadə edilən oxşar texnologiya ilə inşa edilib və reaktoru ikinci qoruyucu təhlükəsizlik örtüyü olmadan fəaliyyət göstərir. Bu cür fəaliyyət regionda ekoloji təhlükəsizliyə ciddi təhdid mənbəyi olaraq qalır. AES-də hər hansı qəza baş verərsə, yalnız Ermənistanın deyil, bütün Cənubi Qafqaz, Yaxın Şərq ölkələrinin və Avropanın müəyyən hissəsinin də ciddi ziyan görəcəyi proqnozlaşdırılır. Bu səbəbdəndir ki, Avropa Komissiyasının işçi qrupunun Ermənistanla tərəfdaşlıq sazişinin 2020-ci ildə icra olunmasına dair hesabatında da qeyd edilir ki, nüvə təhlükəsizliyinə dair beynəlxalq standartlara uyğun yenidən qurula bilmədiyinə görə “Metsamor” AES ən tez bir vaxtda bağlanmalıdır. Daha əvvəl Avropa İttifaqı də təhlükəsizlik səbəbindən “Metsamor” AES-in ən qısa vaxtda bağlanmasının vacibliyi haqda Ermənistan qarşısında bir neçə dəfə məsələ qaldırıb. Hətta bu, Ermənistanla Avropa İttifaqı arasında “Hərtərəfli və genişləndirilmiş tərəfdaşlıq haqqında” sazişin əsas bəndlərindən biri kimi qoyulub. Bundan başqa, stansiyanın fəaliyyəti dayandırılacağı halda Avropa İttifaqı Ermənistana 200 milyon avro ayıracağını vəd edib. Qərbdə nəzərə alırlar ki, “Metsamor” AES istismar müddətini başa vurub və təkcə Qafqaz regionu yox, eləcə də Avropanın özü üçün çox ciddi təhlükə mənbəyidir. Bu səbəbdən stansiyanın fəaliyyətinin uzadılması ilə bağlı Ermənistanın inadkarlığı Avropanı da ciddi narahat edir. Rəsmi Brüssel Ermənistana ekoloji cəhətdən təmiz enerji istehsalının inkişaf etdirilməsi üçün ABŞ və avropalıların çoxmilyonlu sərmayəsini və yardımını təklif edib. Lakin Ermənistan bütün bunlardan imtina edərək, “Metsamor” AES-in fəaliyyətini davam etdirməkdə israrlıdır. Seysmik cəhətdən fəal zonada inşa edilən “Metsamor” AES nüvə qaçaqmalçılığı baxımından da ciddi təhdid mənbəyidir. Buradan radioaktiv maddələrin qaçaqmalçılıq yolu ilə çıxarılması və satışına dəfələrlə cəhdlər edilməsi də qeyd edilənlərin təsdiqidir. Onu da qeyd edək ki, sovet dövründə stansiyanın radioaktiv tullantıları Rusiyaya aparılıb. İndi isə tullantılar stansiyanın yaxınlığında saxlanılır. Radioaktiv maddə və tullantıların saxlanıldığı anbarlara isə ciddi nəzarət yoxdur. Bundan istifadə etməyə çalışan bəzi Ermənistan vətəndaşları radioaktiv maddələrin Gürcüstan üzərindən satışını həyata keçirməyə çalışır. Bu da, ekspertlərin qeyd etdiyi kimi, Gürcüstanın radioaktiv maddələrin boşaltma-yüklənmə məntəqəsinə çevrilməsi təhlükəsini yaradır. Belə radioaktiv maddələrin terrorçulara satılması da istisnalıq təşkil etmir. Təhlükəsizlik tələblərinə cavab vermədiyindən və nüvə qaçaqmalçılığı mənbəyinə çevrildiyindən, “Metsamor” AES-in bağlanması üçün dünya ictimaiyyətinin daha qətiyyətli addımlar atması artıq ciddi zərurət kimi çıxış edir. Hesab edilir ki, Rusiya da “Metsamor” AES-in fəaliyyətinin uzadılması istiqamətində Ermənistanla əməkdaşlıqdan imtina etməli, bu təhlükəli stansiyanın işinin dayanmasına çalışmalıdır. İlk növbədə o baxımdan ki, stansiyada mümkün qəzadan əziyyət çəkən ölkələrdən biri də məhz Rusiya olacaq. Digər tərəfdən “Metsamor” AES-dən qanunsuz yolla çıxarılan radioaktiv maddələrin terrorçuların əlinə düşəcəyi halda, ondan hazırlanacaq “çirkli bombalar”ın Rusiyaya qarşı istifadə ehtimalı da yüksəkdir. İlk növbədə o baxımdan ki, Rusiya beynəlxalq terrorçuluğa qarşı mübarizə aparan ölkələrdən biridir. Mövcud reallıq tələb edir ki, Rusiya, Avropa dövlətləri, ümumiyyətlə dünya ictimaiyyəti “Metsamor” AES-in fəaliyyətinin dayandırılması üçün Azərbaycanın, Türkiyənin çağırışlarına adekvat reaksiya versin, əməli addımlar atsınlar. Əks halda “Metsamor” AES-dən gələn təhlükədən region və dünya ölkələrinin bir çoxu sığortalanmayıb.
Tədqiqatlar göstərir ki, Ermənistan ərazisi kifayət qədər yüksək seysmik aktivliklə səciyyələnir. “Metsamor” AES-in seysmiklik cəhətdən çox təhlükəli ərazidə yerləşməsi isə burada qəza ehtimalını daha çox artırır.
Nahid SALAYEV
