Məlum həqiqətdir ki, Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan liderlərinin 2020-ci il 10 noyabr, 2021-ci il 11 yanvar tarixli bəyanatlarının icrası Cənubi Qafqazda postmüharibə dövründə davamlı sülhün bərqərar olması üçün müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan bu bəyanatların tələblərinin yerinə yetrilməsində üzərinə düşən bütün öhdəlikləri yerinə yetriməkdədir.
Siyasi böhran yaşayan, sosial-iqtisadi vəziyyəti getdikcə pisləşən, dövlət idarəçiliyi xaosa doğru yuvarlanan Ermənistan sözügedən bəyanatların icrası istiqamətində müəyyən ləngimələrə, hətta üzərinə düşən bir sıra öhdəlikləri yerinə yetirməkdən yayınmağa çalışır. Qarabağda Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin məsuliyyət zonasından Ermənistan ordusunun qalıqlarının hələ tam şəkildə çıxarılmaması, Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasında yol verilən ləngimələr də bunun təsdiqidir. Bundan başqa Azərbaycanda saxlanılan diversantlar məsələsində də İrəvan ziyanlı mövqe nümayiş etdirir, onları “hərbi əsir” kimi qələmə verməyə çalışır. Bununla bağlı Rusiyanın “Kommersant” qəzeti yazır ki, Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovun mayın 6-da İrəvana reallaşan və mayın 10-da Bakıya gözlənilən səfərində bu məsələ xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Qeyd edilir ki, Ermənistan tərəfi üçün son dərəcə prinsipial olan “əsirlərin” qaytarılması məsələsi hələ də açıq qalır: “Ermənistan tərəfi Azərbaycanda saxlanan erməni hərbçilərin qaytarılmasını israrla tələb edir. Lakin tərəflər arasında hətta bu əsirlərin sayı barədə də fikir ayrılığı var. Ermənistan rəsmilərindən biri deyir ki, İrəvanın təxminlərinə görə, Azərbaycan əsirliyində 200-dək erməni var. Rəsmi izah edib ki, bunlardan 72-si təsdiq olunub. Onun sözlərinə görə, daha 48 nəfəri Azərbaycan tərəfi təsdiqləmək istəmir. Qalan əsirlər barədə 100 faizlik dəqiq informasiya yoxdur və hələ məlumatlar toplanır.
Lakin Azərbaycan Prezidentinin Administrasiyasından “Kommersant” qəzetinə deyiblər ki, əsirlikdə yalnız 59 erməni qalır. Həmin rəsmi vurğulayıb ki, rəsmi Bakı onları hərbi əsir yox, diversant və terrorçu hesab edir, çünki onlar atəşkəs razılaşmasından sonra Azərbaycan qüvvələrinin nəzarətində olan ərazidə tutulublar. Azərbaycan rəsmisi deyib ki, potensial baxımdan bunların da dəyişdirilməsi mümkün ola bilər. Rusiya və Ermənistan diplomatlarının açıqlamaları göstərir ki, “əsirlər” artıq sövdələşmə predmetinə çevrilib. “Kommersant” müxbirinin İrəvanda söhbət etdiyi mənbə deyib ki, Azərbaycan Şuşaya daha rahat çıxış verən Şuşa-Qırmızı Bazar yolunun onun nəzarətinə verilməsini tələb edir. Bu yola hazırda Rusiya sülhməramlıları və ermənilər nəzarət edir.
Mənbələr bunu da deyirlər ki, Azərbaycan “əsirlərin” qaytarılması müqabilində Qazax rayonunun işğalda olan kəndlərinin qaytarılmasını istəyir. Ermənistanda bu məsələni Moskvanın həll edəcəyinə inanırlar. Mənbə deyib: “Ümid edirik ki, bizim müttəfiqimiz və Azərbaycanın strateji partnyoru olan Rusiya Azərbaycanı 10 noyabr razılaşmasının şərtlərinə əməl etməyə sövq edə bilər”. Bütün “əsirlərin” İrəvana qaytarılmasına ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri də çağırıblar. ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken Bakıya bu məqsədlə birbaşa müraciət edib. Amma İrəvanda 20 iyun seçkisinədək əsirlərin qaytarılacağına inanmırlar. Böyük bir ehtimalla bu və digər məsələlər Sergey Lavrovun mayın 10-da Bakıya səfəri zamanı müzakirə olunacaq.Moskva bu kimi məsələlərin sürətlə həll olunmasında maraqlıdır.Bu məsələ həll olunmadan razılaşmanın digər bəndləri, məsələn nəqliyyat yolları və kommmunikasiyaların açılması çətin olacaq. Hərçənd Lavrov İrəvanda olarkən bu istiqamətdə “uğurlu addımların” atıldığını dilə gətirib. Bakı və İrəvan arasında gərginliyin azalmaması Moskvanın Azərbaycanı Avrasiya İqtisadi İttifaqı (Aİİ) və KTMT kimi inteqrasiya birliklərinə çəkməsini çətinləşdirir. Ermənistan hazırda hər iki qurumun üzvüdür və Azərbaycanın baş naziri Əli Əsədovun Aİİ-nin aprelin 29-da keçirilən hökumətlərarası sammitinə dəvət olunmasını bloklayıb. Halbuki Bakı Kazanda keçirilən forumda iştirak etmək istəyirdi. Bu vəziyyətdə Rusiya artıq Ermənistana təsir edərək, ondan Azərbaycanın bütün istəklərini yerinə yetirməyi tələb edəcək. Bura Qarabağ üzərində nəzarət də daxildir”.
Qeyd edək ki, mayın 10-11-də Sergey Lavrov Azərbaycanda işgüzar səfərdə olacaq. Onun Bakıda müzakirə edəcəyi əsas məsələlərin əsas etibarı ilə Azərbaycan və Rusiya arasında qarşılıqlı münasibətlərin daha da dərinləşdirilməsi istiqamətində görüləcək perspektiv işləri əhatə edəcəyi gözlənilir. Çünki Ermənistandan fərqli olaraq Azərbaycan üçtərəfli bəyanatlarla üzərinə götürdüyü öhdəliklərə sadiqdir və regionda uzunmüddətli sülhün olmasını istəyir. Bu məsələdə Bakı və Moskvanın mövqeləri tam şəkildə uzlaşır.
Nahid SALAYEV
