Son proseslərin təhlili göstərir ki, Ermənistanda miqrasiya və bu fonda demoqrafik vəziyyət katastrofik həddə çatlb. Atılan bütün preventiv addımlara rəğmən, artıq bunun qarşısını almaq mümkün deyil.
Əslində, əvvəlki illərdə də Ermənistanda sürətli köç müşahidə edilməkdə idi. Amma İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra bu proses daha da sürətlənməkdədir. Artıq bunu Ermənistanın hakim dairələri də etiraf edir. Ölkə müxalifəti də bu fikirdədir ki, əhalinin böyük əksəriyyəti karantin bitən kimi Ermənistanı tərk edəcək. Belələri evlərini, mülklərini satır. Rusiyanın “Moskovskiy komsomolets” nəşri də qeyd edilən məsələ ilə bağlı maraqlı məlumat yayıb və bildirib ki, ermənilər qazanc dalınca kütləvi şəkildə Rusiyaya üz tutur. Qəzet yazır ki, Ermənistanın müasir müstəqil dövlət kimi mövcud olduğu 30 il ərzində sakit və bolluq illərini barmaqla saymaq olar. Ölkə sakinlərindən Gevorq adlı biri məqalə müəllifi ilə söhbətində bildirir ki, Qarabağ uğrunda müharibədə məğlubiyyətdən sonra mal-qara sahiblərinin əksəriyyəti narahatlıq keçirir, çünki mal-qaranı otarmağa yer olmadığından onlar tələf olur. Əvvəllər bunu Qarabağda edirdilər, indi Ermənistanda hər şey bahalaşıb. Ermənistanın əmək qabiliyyətli əhalisinin qalan hissəsi əmək miqrasiyasına məcbur olub. Məsələn, respublikanın Şirak vilayətində kişilərin 70 faizi Rusiyada işləyir. Qadınlar uşaqları tərbiyə etmək və ev-eşiyə baxmaqdan ötrü qalırlar. Ailələr qışda 2-3 aylığa bir araya gəlir, muzdla çalışan ailə başçıları yeni ili və uşaqların qış tətilini onlarla birgə keçirirlər. Fevralın sonlarında onlar yenidən Rusiyaya qayıdırlar: “Bax beləcə, təqribən 500 min erməni “səyahət edir”. İrəvanda və şəhərətrafı zonada yaşayan sakinlərlə söhbətdən sonra məqalə müəllifi belə qənaətə gəlib ki, bu insanların həyat səviyyəsini “orta həddən aşağı” kimi müəyyən etmək mümkündür: “Məsələn, kəndlərdə sürüşmə zonalarında yaşayan erməniləri görmək olar, çünki həmin yerlərdə torpaq məhsuldardır. Hər neçə ildən bir təbii fəlakət onların evini dağıdır, onlar isə yenə də həmin yerlərdə ev tikirlər. Çünki acından ölməmək və hansısa ehtiyatı tutmaqdan ötrü öz sahələrində kifayət qədər məhsul yetirşdirmək mümkündür”.
Moskvadan İrəvana köçən Anna qəzetin müxbiri ilə söhbətində bildirib ki, əvvəllər oğlunu orduya xidmətə göndərməyi planlaşdırırdı. İndi isə başa düşmür ki, İkinci Qarabağ müharibəsində insanlar nədən ötrü həlak olub. Anna deyib: “Ölkə kiçikdir və sən daim elə hisslə yaşayırsan ki, sabah müharibənin artıq Ermənistan ərazisində başlaya biləcəyinə heç kim zəmanət verməyəcək”. Məqalədə deyilir ki, ölkədə məmur özbaşınalığı ilə bağlı böyük problem yaşanır. İş o yerə çatıb ki, hətta Qarabağa könüllü döyüşə yollananlar dövlətdən yardım ala bilmir, çünki onların statusu qanunda nəzərdə tutulmayıb. Müvafiq olaraq, onlar müalicə xərclərini özləri çəkir və Ermənistandakı sosial-iqtisadi vəziyyət nəzərə alınarsa, bu, həddən artıq çətin başa gəlir. Müəllif daha sonra yazır ki, yerli sakinlərin fikrincə, ölkədə korrupsiya baş alıb gedir. Məsələn, İrəvan sakini Vaqan deyir: “Nikol Paşinyanın hakimiyyətə gəlişindən sonra yalnız ilk bir neçə ay ərzində korrupsiya azaldı. Sonra hər şey əvvəlki vəziyyətinə qayıtdı. Təkcə yol polisləri rüşvət götürmür... Düzdür, onlar ümumiyyətlə bir iş görmürlər – yollarda hərc-mərclikdir. Belə ki, hər kəs rüşvət alır: vergi, gömrük, şəhər hakimiyyət orqanları... Əsasən, necə deyərlər, “işləri tezləşdirmək” üçün pul alırlar, lakin bizdə yuxarı dairələrdə də korrupsiya qalmaqalları az deyil”. Bütün bunlar fonunda Ermənistandan xaricə yeni köç dalğasının başlanması tamamilə təbii sayılır. Bu fonda politoloq İlqar Vəlizadə belə bir maraqlı məqama diqqət çəkir ki, ermənilər Azərbaycanla sərhədyanı ərazilərdən daha böyük sürətlə mühacirət edir: “Ermənistan əhalisinin, demək olar ki, yarısı İrəvanda və Ararat düzənliyində yaşayır. Bu da prinsip etibarı ilə paytaxta yaxın areallardır. Abovyan, Metsamor kimi balaca şəhərlər də buradadır. Bəlkə də ölkənin yarısından çoxu İrəvan və bu bölgələrdə məskunlaşıb. Digər ərazilərdə - Şirakda, Zəngəzurda əhali tədricən azalır. Ona görə ki, həmin bölgələrdə iş yerləri yoxdur. Kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmaq da insanlara sərf eləmir. Çünki ildən-ilə həmin ərazilərdə vəziyyət daha da pisləşir. Sərt iqlim şəraiti hökm sürür. Ermənistan əsasən dağlıq ərazilərdən ibarətdir. Düzənlik ərazilər azdır. O üzdən kəndlilər əsasən maldarlıqla məşğul ola bilir. Həmin ərazilər kənd təsərrüfatı üçün problemlidir. Eyni zamanda, orada su qıtlığı müşahidə edilir. Vaxtilə orada irriqasiya sistemləri fəaliyyət göstərirdi. Hazırda dövlət bu işlərə pul ayırmır. Ona görə də Ermənistanda irriqasiya sistemləri indi çox bərbad vəziyyətdədir. Ancaq təbii su rezervlərindən istifadə etməyə çalışırlar. Bundan başqa, Ermənistanda sənaye infrastrukturu yoxdur. Gorusda, Mehridə də sənaye müəssisələri, demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Ölkənin şimalında müəyyən sənaye müəssisələri mövcuddur. Alaverdi deyilən ərazidə - biz ona Allahverdi deyirik - şimalda mis yataqları var. Onları istismar edirlər. Bəzi yerlərdə də cüzi mədən sənayeləri mövcuddur. Dövlət kənd təsərrüfatına pul ayırmır. Ona görə də iş yerləri yoxdur. Ararat düzənliyindəki əhali kənd təsərrüfatı məhsullarını yetişdirib ancaq İrəvana satır. Digər ərazilərin camaatı bu imkanlardan məhrumdur. Ona görə də digər ölkələrə üz tuturlar. Xüsusilə də Rusiyaya gedirlər. Ailələri Ermənistanda qalır və Rusiyadan qazandıqları pulları buraya yönəldirlər. Ermənilərin iqtisadiyyatı məhz bu amillər üzərində qurulub”.
Samirə SƏFƏROVA
