Tarixi ərazilərimizdən biri olan Zəngəzur Azərbaycan bolşevik Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən qısa müddət sonra Ermənistana verilib. Ölkə başçısı İlham Əliyev aprelin 26-da ailə üzvləri ilə birlikdə Cəbrayıl və Zəngilan rayonlarında səfərdə olarkən Zəngəzurun Şərqi və Qərbi Zəngəzura bölündüyünü, Şərqi Zəngəzurun Azərbaycan ərazisində qaldığını, Qərbi Zəngəzurun isə Ermənistana verildiyini xatırladıb. “Zəngilan rayonu coğrafi baxımdan Şərqi Zəngəzur mahalında yerləşir. Şərqi Zəngəzuru Qərbi Zəngəzurla birləşdirib Naxçıvana dəmir yolu, həmçinin, avtomobil yolu açacağıq”.
Prezident olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb edən bir məsələni vurğulayıb. Əlbəttə, ölkə başçısının Şərqi və Qərbi Zəngəzur məsələsinə toxunması təsadüfi deyildi, bu olduqca ciddi bir hadisə ilə bağlı həqiqətlərin üzə çıxarılmasında mühüm rola malikdir.
Yeri gəlmişlən, İrəvan Türk Cümhuriyyətinin Millət Şurasının sədri, Ərciyəz Universitetinin professoru Qafar Çaxmaqlı qəzetimizin ötən sayında olduqca maraqlı bir fakta diqqət çəkdi. Alim dedi ki, 1920-ci ildə Qərbi Zəngəzurun Ermənistana verilməsi ilə bağlı İnqilab Komitəsinin qanunsuz qəbul etdiyi sənədin ləğv edilməsi üçün Milli Məclisə müraciət edilib. O qeyd edib ki, keçmiş Ali Sovetin varisi kimi bu sənəd yalnız Milli Məclis tərəfindən ləğv edilə bilər.
Zəngəzurun qərb hissəsinin Ermənistana verilməsinin tarixçəsi necə olub, bu ərazimiz hansı şərtlər altında bu ölkəyə verilib?
Orta məktəblər üçün tarix dərsliklərinin müəllifi, tanınmış tədqiqatçı, tarixçi Hafiz Cabbarov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Zəngəzur məsələsinin gündəmə gətirilməsi çox mühümdür: “Cənab Prezidentin gündəmə gətirdiyi bu məsələ tamamilə yerində səsləndirilən bir ifadədir. Eyni zamanda da bunun strateji bir anlamı var. Qərbi Zəngəzur da tarixi Azərbaycan torpağıdır. Buranın ən qədim sakinləri Azərbaycan türkləri olub, tarixən burada azərbaycanlılar yaşayıb, mədəniyyət yaradıb, öz həyatlarını davam etdiriblər. Lakin XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan torpaqları Çar Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra İrəvana, Naxçıvana, Qarabağa və digər ərazilərimizə ermənilərin köçürülərək məskunlaşdırılması prosesi baş verib. Ermənilər bizim ərazilərimizə köçürüldükdən sonra burada Çar Rusiyası tərəfindən himayə olunmağa başladılar və onların sayı tədricən artdı. Buna baxmayaraq, yenə də XX əsrin əvvəllərində bölgədə Azərbaycan türkləri əhalinin mütləq əksəriyyətini təşkil edirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Azərbaycan torpaqlarının bütövlüyünü qorumaq üçün çətin bir şəraitdə böyük əzmlə çalışmışdı və Azərbaycan torpaqlarının böyük hissəsini öz suverenliyi altına ala bildi. Düzdür, Cümhuriyyət çox qısa yaşadı, regionda baş verən proseslər, beynəlxalq vəziyyət, o cümlədən, ölkə daxilində baş verən proseslər, başlıcası isə Sovet Rusiyasının işğalçı siyasəti Cümhuriyyətin varlığına son qoydu və bundan sonra Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu. Bundan sonra Azərbaycan torpaqlarının parçalanmasının və qonşu dövlətlərə verilməsinin yeni və güclənmiş mərhələsi başladı. Bu baxımdan Zəngəzurun qərb hissəsinin Ermənistana verilməsi xüsusilə ön plana çıxır. Belə ki, 1920-ci il noyabrın 29-da Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulur. Bundan sonra, 1920-ci il noyabrın 30-da Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nin bəyanatı olur. Ardınca Azərbaycan Kommunist Partiyası MK rəhbərliyi tərəfindən dekabrın 1-də yeni bir qərar qəbul edilir və bu qərarla da Zəngəzurun qərb hissəsi Ermənistana verilir. Burada söhbət konkret olaraq Nəriman Nərimanovun məşhur bəyanatından gedir. Belə ki, Nərimanovun adından yayılan bəyanatda belə bir hissə də yer alıb: “Zəngəzur və Naxçıvan qəzalarının ərazisi Sovet Ermənistanının bölünməz ərazisidir, Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlərinə öz müqəddəratını təyin etmək hüququ verilir”.
Lakin bəzi mənbələrdə qeyd edilir ki, əslində, Nəriman Nərimanov bu ifadəni işlətməyib, bunu o zaman Nərimanovun adından yayılan bəyanata Azərbaycan Kommunist Partiyasının rəhbərliyində olan ermənilər, o cümlədən, Orconikidze və başqaları artırıblar. Hər halda, o dövr üçün rəsmi mövqe bundan ibarət idi ki, belə bir bəyanat verilib. Zəngəzurun qərb hissəsinin Ermənistana verilməsi məhz bu proses nəticəsində baş verir. Hətta burada “Dağlıq Qarabağın əməkçi kəndlilərinə öz müqəddəratını təyin etmək hüquq verilir” ifadəsi ilə bağlı yalan uydururlar ki, guya burada ermənilər nəzərdə tutulub. Xeyr, belə deyil, burada ermənilərə deyil, sadəcə, əməkçi kəndlilərə öz müqəddəratını təyin etmək hüququ verilirdi. Beləliklə, Ermənistan bu bəyanatdan istifadə edərək Zəngəzurun qərb hissəsinin ilhaqına nail olur və bu hissəsi Ermənistan Sovet Respublikasının ərazisi sayılır. Lakin bu zaman indiki Mehri bölgəsi Sovet Azərbaycanının tərkibində idi.
1930-cu illərin əvvəllərində bir məkrli plan nəticəsində Ordubadın və Zəngilanın bir neçə kəndi Ermənistana verilir. Burada Mehri rayonu təşkil olunur və bununla da Naxçıvan Azərbaycanın ana hissəsindən, əsas hissəsindən ayrı salınır. Beləliklə, Azərbaycanın tarixi torpaqları, o cümlədən də Zəngəzur iki hissəyə bölünür. Yəni Naxçıvan qərbdə ayrıca bir hissə olaraq qalır, Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrı düşür, eləcə də Zəngəzur da iki hissəyə bölünür. Cənab Prezidentin qeyd etdiyi kimi, Şərqi Zəngəzur öz tarixi Vətənində - Azərbaycanda qalır, Qərbi Zəngəzur isə Ermənistan tərəfindən ilhaq edilir. Əslində, işğal olunur. Bu məsələnin gündəmə gətirilməsi çox vacibdir. Biz bununla da həmin torpaqlara hüquqi varisliyimizi bildirməli və tədricən bu istiqamətdə çalışmalı və buna nail olmalıyıq. Çünki, qeyd etdiyimiz kimi, Zəngəzur tarixi Azərbaycan torpağıdır. Bir daha onu vurğulayım ki, cənab Prezident tərəfindən Şərqi və Qərbi Zəngəzur ifadəsi çox yerində işlənmiş ifadədir, bu dərhal həm beynəlxalq ictimaiyyətdə, həm də mütəxəssislərdə belə bir fikir yaradır ki, Şərqi Zəngəzur varsa, demək, Qərbi Zəngəzur da var və Zəngəzurun qərb hissəsi Azərbaycandan ayrı salınmış, işğal edilərək qoparılmış bir ərazidir. Hesab edirəm ki, bu istiqamətdə işlər daha da genişlənməlidir.
Fikrimcə, hətta bəlkə gələcəkdə belə bir inzibati bölgü sistemləri yaradıla bilər”.
H.Cabbarovun sözlərinə görə, qanunu Azərbaycan hakimiyyəti olan və ANTANTA tərəfindən defakto tanınan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Sovet Rusiyası tərəfindən işğal olunduqdan sonra onun əraziləri Azərbaycan xalqının iradəsi olmadan qonşu dövlətlərə verilib. Ekspert qeyd etdi ki, Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi varisidir: “Bu baxımdan varislikdən istifadə edərək, bizim Sovet Azərbaycanı dövründə verilmiş torpaqları geri tələb etmək hüququmuz ola bilər. Düşünürəm ki, bu istiqamətdə çalışmaq lazımdır”.
İradə SARIYEVA
