Prezident İlham Əliyev BMT-nin Asiya və Sakit Okean hövzəsi üzrə İqtisadi və Sosial Komissiyasının 77-ci sessiyasında videoformatda təqdim edilən çıxışı zamanı bildirib ki, Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərindən tam, dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb edən 4 qətnamə qəbul edilsə də, onlar icra olunmayıb:
“Mən ikili standartlara yol verilməməsi üçün tərəfdaş ölkələri BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra mexanizmlərinin təklif edilməsi və hazırlanması səylərinə qoşulmağa dəvət edirəm. Biz Təhlükəsizlik Şurasının bəzi qətnamələrinin bir neçə gün ərzində icra edildiyinin şahidi olmuşuq. Azərbaycana gəldikdə isə, həmin qətnamələr 27 il ərzində yerinə yetirilməmiş qaldı. Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin tələblərinə Ermənistanın əməl edəcəyinə dair heç bir ümid yox idi. Bütün bu illər ərzində Ermənistana qarşı heç bir təzyiq olmamış və sanksiyalar tətbiq edilməmişdir. Əksinə, Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyi Azərbaycanı “yeni torpaqlar uğrunda yeni müharibə” ilə hədələyirdi”.
Prezidentin BMT-nin ağrılı problemi sayılan qətnamələrin icra mexanizmlərilə bağlı təkilifinə ekspertlərin münasibəti necədir?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, üzv ölkələrin iştirakı və beynəlxalq hüququn təmin olunması ilə dünyada sülh və iqtisadi rifah naminə əməkdaşlıq BMT-nin əsas missiyalarından biridir və məhz sadaladığımız meyarlar qlobal səviyyədə uzunmüddətli təhlükəsizliyin əsasını təşkil edir: ”Prezidentin BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra mexanizmlərinin işlənməsi təklifi yüksək dəyərləndirilməlidir. Bu yöndəki təkliflərin hazırlanması ilə bağlı bir sıra tövsiyyələr irəli sürmək olar. Mövzunun çox aktual və diqqətçəkən olmasını nəzərə alaraq, geniş təfsilat vermədən bunları qeyd edə bilərəm:
BMT TŞ-nın qətnamələrinin icra mexanizmlərinin işlənməsində konfliktlərin həllində beynəlxalq hüquq, regional və qlobal təhlükəsizliyin prioritetləri meyar olaraq götürülməli, mövcud münaqişələrin qarşısının alınması və ya daha da alovlanmasının önlənməsi üçün priventiv addımlar üçün cəld və çevik mexanizmlər işlənilməlidir. Bu priventiv mexanizmlərin işlənməsi beynəlxalq hüquq, regional və qlobal təhlükəsizlik aspektləri və münaqişənin həlli yolları nəzərə alınmaqla müəyyənləşməlidir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı qəbul etdiyi 4 qətnamə 27 ildir yerinə yetirilmədiyi halda, Yuqoslaviyada, Liviyada, Ukrayna və s. kimi münaqişə və böhran bölgələrində BMT-nin qəbul etdiyi qətnamələrin icrasında çeviklik müşahidə olundu. Bəzi hallarda BMT, Avropa İttifaqı, Avropa Şurası, ABŞ-la koalisiya formasında güc və ya sanksiyaların tətbiqi təcrübəsi də mövcuddur. BMT-nin sülh naminə beynəlxalq hüquqa əsaslanan qərarlarının qəbul edilməsi Təhlükəsizlik Şurasının 15 üzvünün konsensusa gəlməsindən və TŞ-nın 5 daimi üzvünün bu konsensusu dəstəkləməsindən asılıdır. Bu mexanizmlər BMT TŞ-nın qərarlarının icrasında çevik fəaliyyəti əngəlləyir və BMT qərarlarının səmərəli təsir gücünə malik olmaması ilə nəticələnir. Burda ümumi təcrübə belədir ki, qərarın qəbul olunması üçün 5 daimi üzvün konsensusu zamanı adətən ABŞ, Fransa və Böyük Britaniya bir qrup , Çin və Rusiya isə digər qrup kimi koordinasiyalı şəkildə bir çox məsələyə veto qoyur. Məhz buna görə də diğər ölkələr - Almaniya, Türkiyə, İspaniya haqlı olaraq zaman-zaman BMT-nin strukturunda dəyişiklik edilməsi məsələsini qaldırırlar. Regional və beynəlxalq təhlükəsizliyə qarşı təhdidlərlə qlobal səviyyədə cərəyan edən mürəkkəb proseslər BMT-nin yenidən strukturlaşması, qərarlarının cəld və çevik həyata keçirilməsi üçün təşkilatda əsaslı dəyişikliklərin edilməsi məsələsi vacibdir. Bu prosesdən beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin formalaşmasının əsas aktoru olaraq BMT-nin bir qurum kimi gələcək mövcudluğu asılıdır. Çünki uzun illərdir qlobal proseslərə təsir imkanlarının məhdudluğu, qətnamələrini icra edə bilməməsi təşkilata üzv dövlətlərin böyük əksəriyyətində ciddi narahatlığın əsasını təşkil edir. Bura, əsasən təşkilatda çıxarılan qərarların həyata keçirilməsi mexanizmlərinin bəzi hallarda mövcud olmaması, bəzi hallarda isə hüquqi-siyasi ardıcıllığın qorunmaması narahatlığı aiddir”.
Ekspertin sözlərinə görə, Prezidentin təklifi BMT-nin nüfuzunu özünə qaytarmaq baxımından da olduqca önəmlidir.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
