44 günlük Vətən müharibəsinin gedişində Azərbaycan Ermənistan ordusuna sarsıdıcı zərbə vuraraq onun xeyli sayda şəxsi heyətini, o cümlədən çoxsaylı texnikasını məhv etdi və ya hərbi qənimət kimi ələ keçirdi. Bundan sonra Ermənistanın yenidən ordu qurması və ya əvvəlki gücünü bərpa etməsi uzun illər və maliyyə imkanları tələb edir. Ermənistan isə belə imkanlardan məhrumdur.
Qeyd edilən məqamlarla bağlı ADA Universitetində “Cənubi Qafqaza yeni baxış: münaqişədən sonra inkişaf və əməkdaşlıq” konfransında çıxışı zamanı Prezident İlham Əliyev də maraqlı nüanslara toxunub: “Bu gün deyə bilərəm ki, Ermənistan ordusu məhv edilib. O mövcud deyil. O cümlədən Ermənistanın sərhəd xidməti. Onların ordusu mövcud deyil, onların 10 min fərarisi var, 10 min. “Məğlubedilməz ordu”. Onların bütün qavrayışı dəyişib”. Ordu ilə bağlı yaşanan problemlər fonunda Ermənistan üzləşdiyi çətinliyi Rusiya hesabına təmin etməyə can atır. Baş nazir Nikol Paşinyanın parlamentdəki son çıxışı da bunun təsdiqidir. “Qraparak” nəşri yazır ki, Nikol Paşinyanın parlamentdəki çıxışında ən vacib məqamlardan biri açıq şəkildə Ermənistan ordusunun ayrıca struktur kimi mövcudluğunu dayandıracağı və Rusiya ordusu daxilində yenidən formalaşdırılacağını söyləməsi olub. Paşinyan həmin çıxışında bildirib: “Ermənistanın xarici təhlükəsizliyini təmin etməyin əsasını Ermənistan-Rusiya ittifaqı təşkil edir. Biz Rusiya hərbi bazasının genişləndirilməsi məsələsini və Sünikdə dayaq məntəqəsi yaradılması ehtimalını müzakirə edirik”. “Qraparak” nəşri yazır ki, bu gedişlə Ermənistanın təhükəsizliyi tamamilə rus hərbçilərinə həvalə ediləcək və erməni ordusuna ehtiyac qalmayacaq: “44 günlük müharibə erməni ordusuna böyük zərbə oldu. Hakimiyyət ordunun bərpasının çətinliyi fonunda Ermənistanın təhlükəsizliyini tamamilə Rusiyaya həvalə edir”. Təbii ki, belə vəziyyət Ermənistanda revanşist qüvvələrin Azərbaycanın ünvanına səsləndirdiyi hədələrin də yalnız blef olduğunu nümayiş etdirir. Elə rus ekpert Andrey Petrov da məsələyə məhz bu prizmadan yanaşır. O hesab edir ki, ordusu məhv edilən Ermənistanda revanş əvəzinə Azərbaycanla əməkdaşlıq məsələsi daha çox diqqət mərkəzində yer almalıdır: “Ümidvaram ki, Ermənistanın növbəti hökuməti radikal meylli və müxalif siyasətdə özünü doğrultmağa çalışan “Qarabağ klanı” üzərində qələbədən sonra Azərbaycanla münasibətləri normallaşdırmaq üçün daha çox daxili siyasi sərbəstlik əldə edəcək. Azərbaycanofobiyaya bir il ərzində, xüsusən də kənardan millətçi meyllərin təsiri şəraitində qalib gəlmək çətindir, lakin Bakı ilə sülh sazişi bağlamaq üçün İrəvanın siyasi iradə göstərməsi kifayət edəcək. Bütövlükdə, ötən beş ay göstərdi ki, Ermənistan cəmiyyəti Qarabağ müharibəsindəki məğlubiyyəti ilə razılaşmağa və bundan sonra həyatını davam etdirməyə hazırdır. İnsanların irimiqyaslı etiraz nümayişlərinə çıxmaq və Nikol Paşinyan hökumətini istefaya çağırmaq üçün bütün imkanları vardı, lakin onlar bunu etmədilər. Deməli, məsələ yalnız siyasətçilərdən asılıdır.
Sülh sazişinə hər hansı variantda ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması barədə maddə daxil edilməlidir. Bu isə Xankəndidə oyuncaq rejimin qalıqlarının təxribatçı fəallığına son qoyulmasını və bütövlükdə separatçı layihənin bağlanmasını tələb edir. İndi İrəvan üçün bu qərar çox mürəkkəb görünür, bu isə onu göstərir ki, Azərbaycanla sülh sazişi bağlamağa Ermənistanın hakimiyyət orqanlarının güclü iradəsi olmalıdır. Lakin yenə də, Ermənistanı qarşıdurmanın yenidən başlanmasına kənardan sövq etməyi dayandırsalar, o halda problemin həlli mümkünsüz görünməyəcək. Əlavə etmək vacibdir ki, belə sazişin möhkəmliyinə yalnız Ermənistan hakimiyyət orqanlarının və Ermənistan cəmiyyətinin həqiqi istəyi zəmanət verə bilər. Bundan ötrü onlara, sözün həqiqi mənasında, Cənubi Qafqazın müasir reallıqları şəraitində yaşamağı öyrənmək lazımdır. Ermənistan nəzərə almalıdır ki,Azərbaycanla güc dilində danışması mümkün deyil. 44 gün davam edən müharibədə bu ordu çox ciddi zərbələr alıb”. Eyni mövqe bundan əvvəl digər rus hərbi ekspert İqor Korotçenko tərəfindən də sərgilənib. Ekspertin fikrincə, hazırda Ermənistanda səsləndirilən qisas çağırışları gerçəklikdən çox uzaqdır: “Azərbaycan Ermənistanın hərbi gücünü məhv etdiyinə görə hər hansı qisas mümkün deyil. Ermənistan ordusu darmadağın edilib. Onlar Azərbaycana hücum etmək istəsələr, beynəlxalq hüquqa görə hərbi təcavüz törətmiş olacaqlar və bu da onlara çox baha başa gələcək. Həm də belə olan halda, KTMT və Rusiyanın Ermənistana yardım etmək üçün heç bir əsası olmayacaq”.
Üzləşdiyi hərbi məğlubiyyət və acınacaqlı sosial-iqtisadi duruma baxmayaraq, indi erməni cəmiyyətini narahat edən əsas məsələ əsir və itkin düşənlərin taleyi ilə bağlı məsələdir. Belələrinin sayı isə az deyil. Bu durumda erməni valideynlərinin övladlarını ordudan yayındırma halları da artıb. Ölkəni tərk edənlər arasında gənclərin üstünlük təşkil etməsi də erməni ordusu üçün vəziyyəti ağırlaşdırır. Ermənistanın VETO təşkilatının rəhbəri Narek Malyan bildirib ki, bu il ərzində erməni vətəndaşlarının Rusiyaya və digər xarici ölkələrə ən böyük miqrasiyası gözlənilir: “Əminliklə deyə bilərəm ki, bu il misli görünməmiş bir köç olacaq. Ermənistan vətəndaşları böyük qruplar və ailələr halında Rusiya və digər ölkələrə köç edəcək. Xüsusən də köç edənlər Rusiyanın xidmət sektorundakı işləri tutacaq. Əminəm ki, Rusiyanın Rostov, Pskov, Vladiqafkaz və digər orta şəhərlərindən olan erməni emiqrantlar öz vətənlərində yaşayan xalqımıza vətənpərvərlik öyrətməyə davam edəcək”. Erməni ekspert Baqrat Asatryan da qeyd edib ki, Ermənistan vətəndaşlarının xaricə köç etməsi qarşısıalınmaz prosesdir: “Köç Rusiya istiqamətində onsuz da artmağa başlayıb. Prinsipcə, ölkədən getmək istəyənlərin çox olacağı gözlənilir”. Köç edənlərin say artımı Ermənistanda ordunun şəxsi heyətlə komplektləşdirilməsi baxımından ciddi problemlərin yaranması deməkdir.
Nahid SALAYEV
