Azərbaycanın noyabrın 25-də 27 illik erməni işğalından azad edilən Kəlbəcər rayonu böyük iqtisadi potensiala malikdir. Belə ki, rayon ərazisində çoxlu sayda filiz yatağı var. Məlumat üçün bildirək ki, Söyüdlü yatağında 112 ton qızıl ehtiyatı mövcuddur. Həmçinin, bura filizdə qızıl tərkibi çox yüksəkdir – bir tonda 7,3 qram. Bu, Cənubi Qafqaz regionunda ən yüksək göstəricilərdən biri sayılır.
Həmin ərazi işğaldan azad olunana qədər Ermənistan tərəfindən üçüncü ölkələrin fiziki və hüquqi şəxsləri cəlb edilməklə qanunsuz olaraq Azərbaycanın qızıl yataqlarının istismarı aparılırdı. Belə ki, qızıl resursları Ermənistana gətirilir, Ermənistanda müəyyən saflaşdırma mərhələsindən keçdikdən sonra üçüncü ölkələrin bazarlarına çıxarılaraq, orada satışı həyata keçirilirdi. Bu prosesdə üçüncü ölkənin “GeoProMining” şirkəti var idi, həmçinin də İsveçrə vətəndaşı olan Vardan Sirmax adlı şəxs cəlb olunmuşdu. Məlumat üçün bildirək ki, V.Sirmax dünyada brend saatlar hesab olunan “Franc Muller” saatlarının istehsalçısıdır. Vejnəlidə, o cümlədən, Kəlbəcərdə çıxarılan qızıllar həmin “Franc Muller” saatlarının işləmələrində istifadə olunurdu.
Xatırladaq ki, yataq 1951-ci ildə Azərbaycan tərəfdən Kəlbəcər rayonu və Ermənistan tərəfdən Basarkeçər rayonunun sərhədində kəşf edilib. Yatağın böyük hissəsi (qızıl ehtiyatlarının 75 faizi və ya 25 qızıl quyusundan 17-si) Azərbaycan ərazisində olsa da, SSRİ Geologiya Nazirliyinin əmrilə yatağın idarəetməsi Ermənistanın geologiya idarəsinə verilib. Yatağın sənaye istismarına 1976-cı ildə başlanıb. 1977-1990-cı illərdə bu yataqdan 27,6 ton qızıl çıxarılıb.
1992-ci ildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar bu yataqda işlər dayandırılıb. Bununla belə, 1997-ci il avqustun 20-də Azərbaycan hökuməti onu “RV Investment” şirkəti ilə imzaladığı ilk uzunmüddətli beynəlxalq “qızıl müqaviləsi”nə daxil edib.
Ermənistanın işğalı ilə əlaqədar bu yatağa çıxışı olmayan şirkət – operator AAM (qiyməti London birjasında təyin edilir) kosmosdan çəkiliş əsasında Ermənistan tərəfin beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq, Kəlbəcər rayonunun işğal edilmiş bu hissəsində fəaliyyət həyata keçirdiyini qeydə alıb. Bu faktlar hüquqi iddia şəklində rəsmiləşdirilib və öz vaxtını gözləyir.
Adıçəkilən qızıl yatağı ilə bağlı Ermənistan tərəfi narazılıq edir. Onlar qızıl yatağının 25 faizinin onlarda qalmasını iddia edirlər.
Əli Əliyev: “Zod-Söyüdlü qızıl mədəninin 74 faizi Azərbaycanın Kəlbəcər rayonu ərazisində, qalanı isə…”
Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Milli Geoloji Xidmətinin rəisi Əli Əliyev bildirdi ki, Azərbaycan və Ermənistan arasındakı dövlət sərhədi SSRİ vaxtında keçən xətlə bölündüyü təqdirdə Zod-Söyüdlü qızıl mədəninin 74 faizi Azərbaycanın Kəlbəcər rayonu ərazisində, qalanı Ermənistanda qalacaq: "Bu yataqda aşqar azdır, qızıl tərkibi çoxdur. Onu istismar etmək asandır. Qafqazın bu ən böyük yatağının tərkibində qızıl az olan hissəsi Ermənistanda yerləşir. Bunu bilən erməni biznesmenlər Kəlbəcər rayonunun işğalından istifadə ediblər və intensiv olaraq məhz zəngin Azərbaycan hissəsində, böyük sahədə işləyiblər, bizim zonadan mümkün qədər çox filiz çıxarmağa çalışıblar. Ermənilər yatağın bizə məxsus olan hissəsini məhv etməyə çalışıblar ki, bizə heç nə qalmasın. Amma əminəm ki, 27 illik işğaldan və vəhşicəsinə mənimsənildikdən sonra da Söyüdlü yatağı boş deyil. Biz yaxın aylarda bu zonanın monitorinqinə, ziyanın qiymətləndirilməsinə başlayacağıq. Adıçəkilən yatağın istismarı perspektivlərinin müəyyən texnoloji və digər spesifik məqamları var. Bizim son illər Zod yatağında operator olan Rusiya şirkəti ilə əlaqəmiz olmayıb. Noyabrın 25-dən etibarən Azərbaycan yatağın əsas hissəsi üzərində hüquqlarını özünə qaytarır. Noyabrın 27-də nazirlikdə digər qızıl yatağı – Azərbaycanın Zəngilan rayonunda yerləşən Vejnəli ilə bağlı müzakirələr aparılıb. Biz onunla bağlı bütün məsələləri qaldırmışıq və artıq yaxın günlərdə onun vəziyyətinin monitorinqinə və qiymətləndirilməsinə başlayacağıq. Ağdərə (Tərtər rayonunun ərazisi) yaxınlığındakı Qızılbulaq yatağına gəlincə, nazirlik nümayəndəsinin sözlərinə görə, Tərtər rayonunun qalan hissəsi azad edildikdən sonra o da Azərbaycanın yurisdiksiyasına düşür. Bu üç yataq – Söyüdlü, Vejnəli və Qızılbulaq 1997-ci ilin avqustunda “RV İnvestment”lə imzalanmış PSA müqaviləsinə daxildir. Biz özümüz ilkin monitorinq və qiymətləndirmə apardıqdan sonra bu şirkətin mütəxəssislərini bu yataqların vəziyyətinin qiymətləndirilməsinə cəlb edəcəyik. Azərbaycan Prezidentinin sərəncamı ilə yaradılmış azad edilmiş ərazilərdəki aktivlərin qiymətləndirilməsi üzrə komissiya fəal işə başlayıb və biz onun işinin, o cümlədən, filiz yataqları ilə bağlı işinin nəticələrini daha sonra bölüşəcəyik”.
Vüqar Bayramov: “…beynəlxalq birjalarda ən yüksək 999,9 karat əyarlı külçələr şəklində satılıb”
Millət vəkili Vüqar Bayramov bildirdi ki, Zəngilan rayonu ərazisində tərkibində qızıl olan bu yataq kvars-qızıl-sulfid tərkibli geoloji-sənaye tipli quyulara aiddir: "Yataqda 25 qızıl tərkibli kvars quyusu zonası tədqiq edilib, 14, 15, 16, 19, 21 və 24 zonaları üçün C + C2 kateqoriyaları üzrə ehtiyatlar hesablanıb. Vejnəli yatağı 1959-1962-ci illərdə kəşf edilib, geoloji kəşfiyyat işləri 1962-1971, 1976-1981 və 1983-1984-cü illərdə həyata keçirilib. Yataq 1984-cü ildə Resurslar üzrə Komissiya tərəfindən qeydiyyata alınıb və Azərbaycan Respublikasının Dövlət mineral resurslar balansına daxil edilib. Təsdiq edilmiş ehtiyatlar: C1 kateqoriyasına aid filizlər – 183 000 ton, qızıl 2 169 ton, C2 kateqoriyasına aid filiz – 433 min ton, qızıl 4 347 ton. C1 kateqoriyasına aid gümüş – 0,19 ton; C2 kateqoriyasına aid gümüş – 9,9 ton. C1 kateqoriyasına aid mis – 9,2 min ton, C2 kateqoriyasına aid mis – 2800 ton”.
Millət vəkilinin sözlərinə görə, Ermənistan biznesmenləri və onların bir sıra xarici tərəfdaşları, faktiki olaraq, 1992-2020-ci illərdə Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərindəki filiz yataqlarını qanunsuz olaraq talan ediblər: “Belə cinayətkarlardan biri İsveçrənin dünya səviyyəsində məşhur “Franck Muller Group” saat brendinin banilərindən biri və baş direktoru V.Sirmaxdır. Söyüdlü və Vejnəlidən çıxan qızıl, faktiki olaraq, bu brendin məmulatlarına işlənib, beynəlxalq birjalarda ən yüksək 999,9 karat əyarlı külçələr şəklində satılıb, Ermənistanın Mərkəzi Bankına aparılıb. Beş il əvvəl Azərbaycan Baş Prokurorluğu V.Sirmaxa qarşı cinayət işi açıb və onun barəsində beynəlxalq axtarış elan edib. Təhqiqat materiallarından görünür ki, Azərbaycan tərəfi Sirmaxın qanunsuz iqtisadi fəaliyyəti, xüsusən onun qızıl yatağının qanunsuz işlənməsində iştirakı haqqında kifayət qədər məlumat əldə edib. Bütün bu faktlar İsveçrə Konfederasiyasının Baş Prokurorluğuna təqdim edilib” - deyə deputat qeyd edib.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, Azərbaycan Prezidentinin sərəncamına əsasən, işğal altında olmuş ərazilərdə Ermənistanın Azərbaycana vurduğu ziyanın kompleks qiymətləndirılməsi aparılacaq: “Bunun əsasında və Azərbaycanın təbii sərvətlərinin qanunsuz istismarı haqqında materiallar əsasında Ermənistanın Azərbaycana vurduğu ziyan hesablanacaq və düşmən ölkənin, onun keçmiş və hazırkı liderlərinin, xarici şirkətlərin və onların rəhbərlərinin məsuliyyətə cəlb edilməsi üçün bütün zəruri tədbirlər görüləcək”.
Günel CƏLİLOVA
