Dünya iqtisadiyyatına koronavirusun nə qədər təsir göstərəcəyi, beynəlxalq ticarətə necə təsir edəcəyi ətrafında kifayət qədər maraqlı proqnozlar verilməkdədir. Çinlə böyük ticarət əlaqəsinə malik Azərbaycan tərəfindən də baş verənlər diqqətlə izlənir. Hesablamalar göstərir ki, Azərbaycan Çindən ildə 1,4 milyard dollarlıq məhsul idxal edir. Amma koronavirus məsələsi artıq idxalın həcminə təsir edir.
Eyni zamanda o da məlumdur ki, son dövrlərdə Azərbaycandan Çinə müxtəlif məmulatların, o cümlədən şərabın ixracı xeyli artmışdı. Lakin yenə koronavirus bu prosesə təsir edir. Hesab edilir ki, koronavirus təhdidi genişlənməkdə davam edərsə, bunun Çinlə ticarət əlaqəmizə ciddi təsirləri olacaq. Amma bu problem təkcə Azərbaycan yox, Çinlə ticarət əlaqəsinə malik bütün ölkələr üçün keçərlidir. Hazırda müşahidə olunan hal koronavirusun Çin iqtisadiyyatını çökdürməsidir. Belə ki, Çində koronavirusun yeni ştammının yayılması artıq ölkə iqtisadiyyatına öz təsirini göstərməyə başlayıb. Hesablamalara görə, 2020-ci ilin birinci rübündə dünya iqtisadiyyatında ikinci yerdə qərarlaşan Çinin itkisi, demək olar ki, 1trilyon yuan və ya 143.1 milyard dollar təşkil edəcək. “Tayhe” analitik mərkəzinin tədqiqatçısı Cjan Çzyajuyun sözlərinə görə, hazırda iaşə sektoru, turizm və pərakəndə satış sahələri ziyana işləyir:“Ölkə rəhbərliyi davamlı olaraq epidemiyanın iqtisadiyyata təsirinin müvəqqəti və qısamüddətli olduğunu bəyan edir, virusun qarşısı alındıqdan sonra həm istehlakçı tələbatın artacağını, həm də iqtisadi inkişafın sürətlənəcəyini vəd edir. Lakin koronavirus xəstəliyi bir sıra müəssisələrin iflasına səbəb ola bilər”.
Ekspert bildirib ki, hökumət xəstəliyin yayılmasının qarşısını almaq üçün bir sıra ciddi və qabaqlayıcı tədbirlər gördü: “Məsələn, Hubey əyalətində yerləşən Vuhan şəhəri daxil olmaqla bir neçə şəhərdə Yeni il tətili üçün nəzərdə tutulan istirahət günlərinin sayını çoxaltdı, tədbirlərin keçirilməsinə qadağa qoydu və ölkə daxilindəki səyahətlərin sayını azaltmaq üçün təyyarə və qatar biletlərinin pulsuz olaraq geri qaytarılmasını təmin etdi. Bu tədbirlər epidemiyanın yayılmasının qarşısını almaq üçün həqiqətən zəruri idi, lakin bu hal, obyektiv olaraq, Çinin makro və mikroiqtisadiyyatına da əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərdi”.
Cjan Çzyajuy bildirib ki, virusun ilk zərbəsinə iaşə və otel sənayesi tuş gəldi: “2019-cu ilin ilk rübündə onların gəliri 423.49 milyard yuan təşkil etmişdi və 2020-ci ilin birinci rübündə epidemiya bu iki sənayeyə ağır zərbə vuracaq. Qida xidməti sənayesinin bəzi iştirakçıları qida təchizatı xidmətləri sayəsində az gəlir əldə etsələr də, bu, dəryada damla deməkdir”. O əlavə edib ki, turizm sənayesi əsas ziyan görən sahələrdən biridir: “2019-cu ilin birinci rübündə bu sahənin yalnız Yeni il tətillərində qazancı təxminən 500 milyard dollar təşkil etdiyi halda, bu il, demək olar ki, heç bir qazancları olmayıb. Şübhəsiz ki, bu vəziyyət pərakəndə satışa da təsir göstərib”.
Ekspertlərə görə, virusa qarşı qısa zaman ərzində effektiv mübarizə yolu aşkarlanmazsa, nəticə kifayət qədər acınacaqlı olacaq. Bu, hətta dünya iqtisadiyyatının tənəzüllə uğramasına təkan verə bilən faktor ola bilər. Çin və dünya iqtisadiyyatının tənəzzülə uğraması isə ilk növbədə enerji sektorunda qiymətlərin enməsinə səbəb olacaq. Bu bütün hasilatçılar, o cümlədən Azərbaycan üçün də təhdid yaradır. Düzdür, ölkə rəsmiləri hələlik ciddi problem görmür. Məsələn, iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov bu xüsusda qeyd edir: “Çində yayılan koronavirusun Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün hər hansı bir narahatlıq yaratması üçün əsas yoxdur”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda 2020-ci il üçün iqtisadi və büdcə proqnozları kifayət qədər mühafizəkar tərtib olunub:“Hər hansı bir proqnoz bildirmək çox tezdir. Bir çox ölkələrin, ilk növbədə, Asiya ölkələrinin iqtisadiyyatına müəyyən mənfi təsirləri görünür. Hesab edirəm ki, tələskənliyə yol verməməliyik. Dövlətin aidiyyəti qurumları ilə birgə vəziyyəti izləyib təhlil etməliyik. Bütün ssenarilər işlənilib”.
Çinli ekspert Çi Han Lay isə bildirir ki, Çində koronavirusla bağlı baş verən iqtisadi proseslərin Azərbaycan iqtisadiyyatına bir o qədər də böyük təsiri olmayacaq: "Heç şübhəsiz, Çin iqtisadiyyatına bu proses çox pis təsir edir. Əhali hazırda orada kilidlənib. Milyonlarla insan normal iqtisadi münasibətlərə qoşula bilmir. Öz fəaliyyətlərini davam etdirə bilmirlər. Məsələyə ticarət və turizm cəhətdən yanaşsaq Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri bir o qədər böyük deyil. İki ölkə arasındakı münasibətlərə yalnız iqtisadi və turizm cəhətdən yanaşa bilərik. Mövcud münasibətlər bundan ibarətdir. Lakin bu, Azərbaycan üçün bir o qədər də əhəmiyyətli olmayacaq. Çünki Azərbaycan və Çin arasında qarşılıqlı ticarət və turizm əlaqələri o qədər də geniş deyil". Amma o da faktdır ki, Çin bütün dünya üçün əmtəə bazasıdır. Bu da o deməkdir ki, həmin virusa görə Azərbaycan da Çinlə olan ticarət dövriyyəsində müəyyən dəyişiklilər həyata keçirməyə məcbur qalacaq. İlk növbədə Çindən idxal olunan məhsulların həcmi azalacaq. Bu da iqtisadi dövriyyəmizə mənfi təsir göstərəcək. Lakin məsələnin digər tərəfi də var. Belə ki, bu virus nəticəsində Rusiya Çin məhsullarının idxalını dayandırıb. Əvəzində Rusiya bazarlarında Azərbaycan aqrar məhsullarına tələb artıb. Bu isə Çin tərəfdən olan itkilərin digər istiqamətlər üzrə kompensasiya olunduğunu göstərir.
Tahir TAĞIYEV
