Ötən ilin iqtisadi yekunlarının təhlili neft qiymətləri ilə bağlı Azərbaycanın qiymət strategiyasının özünü tam şəkildə doğrultduğunu təsdiqlədi. Hətta ölkə neft satışından nəzərdə tutulduğundan daha çox həcmdə gəlir əldə etdi. Xatırladaq ki, ötən il neftin büdcə qiyməti 60 dollardan müəyyən olunmuşdu. Amma araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanın əsas xam neft brendi olan “Azeri Light” markalı neftin bir barreli 2019-cu ildə çatdırılma nöqtəsində ortalama 66,79 dollara satılıb.
Düzdür, ötən il dünyada neftin orta qiyməti əvvəlki illə müqayisədə aşağı olduğuna görə “Azeri Light” nefti də, həmçinin, keçən il 2018-cu illə müqayisədə təxminən 9 faiz aşağı qiymətə alınıb. Belə ki, 2018-ci il üzrə “Azeri Light”ın orta satış qiyməti 73,3 dollar təşkil edib. Amma yenə ötən il Azərbaycan neft satışından böyük gəlir əldə edib. Cari ildə isə neftin büdcə qiyməti 55 dollar müəyyən edilib. Lakin hazırda “Azeri Light” neftinin bir barrelinin qiyməti 70 dollardan yuxarıdır. Neftin qiyməti dünya bazarlarının tələb-təklif dinamikasından və alıcıların gözləntilərindən asılıdır. Digər neft növlərinin qiyməti dəyişəndə “Azer Light” neftinin qiyməti də dəyişir. “Azeri Light” yüngül və kükürd tutumu aşağı olan neft növü olduğuna görə, adətən “Brent” markalı neftə nisbətən premiya ilə satılır və hazırda “Brent”dən təxminən 2,25 dollar bahadır. Baş verən hadisələr fonunda neft qiymətinin hələ yüksək olaraq qalması gözlənilir. Qeyd edək ki, İran Silahlı Qüvvələrinin elit bölməsi olan İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) “Qüds” qanadının komandiri general Qasım Süleymaninin öldürülməsindən sonra ABŞ-İran arasında baş verə biləcək müharibə ilə bağlı narahatlıqlar fonunda bu həftə neft qiymətləri yeddi ayda ilk dəfə 70 dolları keçib. “İndependent” qəzeti yazır ki, iki ölkə arasındakı gərginliyin müharibəyə çevrilməsi halında neftin qiyməti 150 dolları keçəcək. Beynəlxalq ekspertlərə görə, Tehranın dünya neft daşımalarının beşdə biri düşən Hörmüz boğazını bağlaması, regiondakı bir sıra vacib qurğular və nəqliyyat xətlərinin hədəfə çevrilməsi dünyanın neft tədarükünə çox ciddi təsir göstərəcək.
Neft bazarının analitiki Jozef Roçester bu xüsusda bildirir:“Neft bazarındakı dinamika İran generalının öldürülməsinin nəticəsidir ki, bu da geosiyasi gərginliyə və digər nəticələrə gətirib çıxara bilər və bu, açıq-aydın görünür. Əsas sual nəticələrin nə olacağıdır”. Ekspertlərə görə, ABŞ-la Çinin ticarət danışıqları, OPEC-in neft hasilatını daha da azaltması, sentyabrda Səudiyyə Ərəbistanının neft obyektlərinə təşkil edilən hücumlar da qiymət artımına təsir edir. İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli də deyir ki, belə hadisələrə birjalar hər zaman həssas reaksiya göstərir:“Birjalar və bazarlar hazırda gözlənti halındadırlar. Dövlətlər müxtəlif silahlı qruplardan istifadə etməklə bir-birinin maraqlarına zərbə vura bilərlər. Bunlardan biri də Yəmən ərazisindən Səudiyyə Ərəbistanının neft yataqlarına hücum ehtimalının olmasıdır. Əslində neftin qiymətində iqtisadi parametrlər təsiredici rol oynamalıdır. Hazırda isə iqtisadi proseslər arxa plana keçib və siyasi hadisələr, hərbi toqquşmalar qiymətlərə təsir edən əsas amillərdir”. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin icraçı direktoru Fatih Birol bildirib ki, neft tədarükü tələbatı qarşılamaya və buna görə də “qara qızıl”ın qiyməti daha çox arta bilər:“Yaxın Şərq, İran, Səudiyyə Ərəbistanı və Liviyadakı proseslər qiyməti kəskin artıra bilər. Qeyri-OPEC ölkələrinin istehsal paylarının azalması nəticəsində OPEC-in dünyaya neftin qiymətini diqtə etmək qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə çoxalıb. Dünya iqtisadiyyatı çox kövrək bir dönəmdən keçir. Lakin buna baxmayaraq, neftin qiymətinin artması baş verir”. O, neftin qiymətinin məqbul səviyyədə qalacağını proqnozlaşdırdığını, 2020-ci ildə isə bərpaolunan enerjinin daha çox gündəmə gələcəyini vurğulayıb. Lakin indiki şəraitdə qiymət artımı da qaçılmazdır.
Hesab olunur ki, yüksək qiymət şəraitində Azərbaycan neft satışından daha çox gəlir əldə edəcək. Dünya Bankı isə bildirir ki, 2020-ci ildə qlobal mühitdəki qeyri-müəyyənliklər şəraitində neftin dünya bazarında qiymət dinamikası Azərbaycanın xarici balansına təsir göstərən əsas amillərdən olacaq. Bununla belə, bəzi neft ixracatçılarına qarşı sanksiyalar və “OPEC plus” tərəfindən hasilatın tənzimlənməsi siyasəti neft qiymətlərinə bu ildə də artırıcı təsir edəcək. Baza ssenari üzrə proqnozlar Azərbaycanda xarici və daxili balans üzrə əldə edilmiş müsbət meyllərin qorunacağını göstərir. 2020-ci ildə qlobal mühitdəki qeyri-müəyyənliklər şəraitində neftin dünya bazarında qiymətinin dinamikası, ticarət tərəfdaşlarında gedən proseslər, habelə idxaldan asılılığın azaldılması və ixrac potensialının artması Azərbaycanın xarici balansına təsir göstərən əsas amillər olacaq. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, bu ildə də cari əməliyyatlar balansının profisiti əsasən xarici ticarət balansı hesabına formalaşacaq. Qeyri-neft ticarət balansı ilə yanaşı, xidmət və ilkin gəlirlər balansında da müsbət meyllərin qalacağı proqnozlaşdırılır.
Tahir TAĞIYEV
