Xalid Kərimli: "Kapital bazarının inkişafı üçün bazarın infrastrukturu gücləndirilməli, hüquqi tənzimləmələr səmərələşdirilməli və institusional mühit yaxşılaşdırılmalıdır"
2026-cı ilin yanvar ayında Bakı Fond Birjasında (BFB) ticarət aktivliyi kəskin azalıb. Bütün maliyyə alətləri üzrə əqdlərin ümumi dəyəri 5,295 milyard manat olub ki, bu göstərici 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən iki dəfə azdır (2025-ci ildə 10,309 milyard manat). Əqdlərin sayı da 1 811 olub ki, bu da əvvəlki ilə nisbətən təxminən 1,8 dəfə azalma deməkdir. Repo əməliyyatlarının payı və dövlət qiymətli kağızları bazarında əməliyyatların dəyəri də əvvəlki ilə müqayisədə azalıb. Bu, birjanın ticarət aktivliyində ciddi tənəzzülün baş verdiyini göstərir.
Bütün dünyada qiymətli kağızlar bazarı iqtisadiyyatın ən gəlirli sahələrindən biri hesab olunur, lakin Azərbaycanda bu sektor niyə inkişaf edə bilmir? Bunun bir neçə əsas səbəbi var. İlk növbədə, iqtisadiyyat hələ də neft-qaz sektoruna söykənir və real sektorun, xüsusilə özəl şirkətlərin, birja vasitəsilə maliyyə cəlb etməyə marağı zəifdir. Şirkətlərin böyük əksəriyyəti ya ailə biznesidir, ya da dövlətə yaxın strukturlardır və fəaliyyətlərini şəffaf şəkildə açıq bazara çıxarmaqda maraqlı deyillər.
İnvestor inamının aşağı olması da ciddi problemdir. Əhali və biznes subyektləri uzun illər bank sektoruna üstünlük verib, fond bazarı isə riskli və qeyri-şəffaf sahə kimi qəbul olunur. Maliyyə savadlılığının aşağı olması bazara yeni kapital axınının olmamasına səbəb olur. Likvidliyin zəifliyi, az sayda emitent və məhdud maliyyə alətləri dövriyyəni aşağı salır, repo əməliyyatlarının və dövlət qiymətli kağızlarının payının azalması isə bazarın əsas dayaqlarının da zəiflədiyini göstərir.
Tənzimləmə və institusional mühit də fond bazarının inkişafına mane olur. Qaydaların mürəkkəbliyi, bəzən qeyri-sabit qərarlar, investorların hüquqlarının yetərincə qorunmaması və məhkəmə mexanizmlərinə inamsızlıq bazara marağı azaldır. Dövlət şirkətlərinin birjaya çıxarılmaması və genişmiqyaslı IPO-ların (birja vasitəsilə ilk dəfə səhmlərin satışa çıxarılması) olmaması fond bazarının inkişafını ciddi şəkildə əngəlləyir.
İqtisadçı Xalid Kərimli Bakı-Xəbər qəzetinə açıqlamadında deyib ki, Azərbaycanda qiymətli kağızlar bazarı rudimentar, yəni primitiv formada mövcuddur. Onun sözlərinə görə, Mərkəzi Bankın yeni rəhbərliyinin strateji planlarında kapital bazarlarının inkişaf etdirilməsi öhdəliyi var, amma bu yalnız Mərkəzi Bankdan asılı məsələ deyil. Kapital bazarının inkişafı üçün bazarın infrastrukturu gücləndirilməli, hüquqi tənzimləmələr səmərələşdirilməli və institusional mühit yaxşılaşdırılmalıdır.
Kərimli həmçinin vurğulayır ki, qiymətli kağızlar bazarının inkişafı iqtisadiyyatın normal inkişafından ayrılmazdır. Qeyri-neft sektoru, xüsusilə özəl sahə güclənməlidir ki, bazarda aktiv oyunçular formalaşsın və qiymətli kağızlar bazarı real sektorun maliyyə ehtiyaclarını ödəyə bilsin. Hal-hazırda Azərbaycanda iqtisadiyyatın çox hissəsi, o cümlədən xidmət və istehsal sektoru, eləcə də maliyyə bazarı dövlət inhisarçılığı altında fəaliyyət göstərir. Dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi, genişmiqyaslı IPO-ların təşviqi və strategiya baxımından önəmli sahələrin bazara çıxarılması fond bazarının inkişafına ciddi təkan verə bilər.
Etibar mühitinin formalaşması da zəruridir. Vətəndaşlar və investorlar şirkətlərin idarəetməsinə və maliyyə hesabatlarına etibar etməlidir. Bunun üçün şirkətlər korporativ idarəetməyə keçməli, şəffaf fəaliyyət göstərməli və cəmiyyətlə açıq münasibət qurmalıdır.
Kərimli qeyd edir ki, hazırda ölkədə çoxlu sayda ailə şirkəti hələ institusional şirkət səviyyəsinə çatmayıb. Kölgə iqtisadiyyatının yüksək səviyyədə olması şirkətlərin açıq və şəffaf münasibət qurmasına mane olur.
O həmçinin misal gətirir ki, keçən il Beynəlxalq Bankın səhmlərinin cüzi bir hissəsinin (təxminən 5–6%) satılması ilkin addım olsa da, bu yalnız simvolik xarakter daşıyıb və ardıcıl addımlar atılmayıb. Bu isə bazarın inkişafının sürətini ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.
Nəticə etibarilə, Kərimlinin fikrincə, Bakı Fond Birjasında dövriyyənin azalması və ticarət aktivliyinin zəif qalması birjanın özündən deyil, iqtisadiyyatın strukturu, investisiya mühiti, dövlət inhisarçılığı və şəffaflığın aşağı səviyyədə olmasından qaynaqlanır. Bunlar həll olunmadıqca fond bazarının real mənada inkişafı mümkün olmayacaq.
Akif NƏSİRLİ
