ƏƏSMN-in açıqlamasında vurğulanır ki, son illər məşğulluğun, əməkhaqlarının və əmək müqavilələrinin sayının artması DSMF-yə məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların da davamlı artımına səbəb olub və 2018–2025-ci illərdə bu daxilolmalar təxminən 3 dəfə artıb. Bu rəqəm ilk baxışdan pensiya sisteminin dayanıqlılığının gücləndiyini göstərir. Lakin pensiya sisteminin dayanıqlılığı yalnız fondun gəlirlərinin nominal artımı ilə ölçülmür və daha dərin təhlil tələb edir.
Eyni dövrdə əmək pensiyalarının indeksasiya və digər artımlar nəticəsində necə dəyişdiyinə baxdıqda fərqli mənzərə yaranır. Rəsmi məlumatlara əsasən, indeksləşdirmə nəticəsində 2021-ci ildə pensiyalar təxminən 9,76 faiz, 2022-ci ildə 12,17 faiz, 2023-cü ildə isə 18,59 faiz artırılıb. 2025-ci ildə isə 2024-cü ilin orta aylıq əməkhaqqı artımına uyğun olaraq pensiyalar 8,1 faiz indeksləşdirilib. Proqnozlara görə, 2024-2025-ci illər arasında əlavə olaraq təxminən 9 faizlik artım gözlənilir. Bu göstəricilər birgə götürüldükdə, səkkiz il ərzində əmək pensiyalarının ümumi artımı 250 faizdən çox olub. Nəzərə alaq ki, bu əslində artım deyil, əmək pensiyalarının inflyasiya nəticəsində itrilmiş reyal dəyərinin nominal qaydada bərpa edilməsidir. Əslində bu bərpanın da yetərli olmadığı göz önündədir. Çünki əmək pensiyaçılarının hazırda böyük əksəriyyətinin aldığı məvacib minimun ehtiyaclarını belə ödəmir.
Artım kimi görünən qalan 50 faiz çoxalma isə digər növ pensiya və müavinətlərin artımı hesabına təmin edilib.
Bu fakt onu göstərir ki, DSMF gəlirlərinin təxminən 3 dəfə artması real ifadədə pensiya sisteminin maliyyə imkanlarının eyni dərəcədə güclənməsi demək deyil. Gəlirlərin əhəmiyyətli hissəsi inflyasiyanın və əməkhaqqı artımlarının kompensasiyası hesabına formalaşıb. Eyni zamanda, fondun xərcləri də pensiyaların və digər sosial ödənişlərin indeksasiyası fonunda ciddi şəkildə artıb. Yəni gəlirlərin nominal artımı xərclərin real artımı ilə paralel gedib və bu, sistemdə əlavə maliyyə “yastığı”nın formalaşmasını məhdudlaşdırıb. Yəni gəlirlərin 3 dəfə artması fonunda ortada nə ehtiyat "maliyyə yastığı" vər, nə də pensiyaçıların məvacibi onların normal həyatını təmin edə bilmir.
Pensiya sisteminin dayanıqlılığını ölçmək üçün dünyada ən sabit göstəricilərdən biri hər bir pensiyaçıya düşən rəsmi işləyən əhalinin sayıdır. Azərbaycanda mövcud rəsmi statistikaya əsasən təxminən 1,1 milyon əmək pensiyaçısı var və rəsmi məşğul əhalinin sayı təxminən 5,1 milyon nəfərdir. Bu nisbətə görə, bir pensiyaçıya orta hesabla 4,5-4,7 nəfər rəsmi işləyən düşür ki, bu da kəmiyyət baxımından normal göstərici sayılır.
Lakin burada əsas problem kəmiyyətlə keyfiyyət arasındakı uyğunsuzluqdur. Rəsmi məşğul əhalinin təxminən 700 min nəfəri minimum əməkhaqqı səviyyəsində maaş alır, 3 milyondan çox rəsmi işçinin aylıq gəliri təxminən 600 manat civarındadır, 1 milyondan bir qədər çox işçi orta aylıq əməkhaqqına yaxın maaş alır və cəmi təxminən 500 min nəfər orta aylıq əməkhaqqından yüksək gəlir əldə edir. Bu struktur o deməkdir ki, pensiyaçıya düşən işçilərin sayı kifayət qədər olsa da, onların ödədiyi sosial sığorta haqlarının həcmi maaşların aşağı olması səbəbindən məhdud qalır.
Nəticədə kəmiyyət üstünlüyü keyfiyyət üstünlüyünə çevrilə bilmir. Pensiya sisteminə daxil olan vəsaitlər pensiyaçıların real ehtiyaclarını tam şəkildə ödəmək gücündə deyil. Bu isə pensiyaçıların həyat səviyyəsində özünü açıq göstərir. Əksər əmək pensiyaçıları aldıqları vəsaitlə yalnız minimum yaşayış xərclərini belə tam təmin etməkdə çətinlik çəkir. Halbuki pensiya dövrü təkcə gündəlik dolanışıq deyil, həm də müalicə, sağlamlığın bərpası, sanatoriya və reabilitasiya ehtiyaclarının artdığı bir mərhələdir. Mövcud pensiya məbləğləri bu ehtiyacları qarşılamır. Eyni zamanda dövlət tərəfindən bu xidmətlərin geniş şəkildə ödənişsiz təmin olunması da reallıqda mövcud deyil.
Beləliklə, DSMF gəlirlərinin 3 dəfə artması pensiya sisteminin avtomatik olaraq dayanıqlı olması anlamına gəlmir. Dayanıqlılıq üçün yalnız nominal gəlir artımı deyil, real gəlir artımı, əməkhaq fondunun strukturunun yaxşılaşması, yüksək maaşlı rəsmi məşğulluğun payının artması və pensiyaçıların real həyat keyfiyyətini yüksəldən mexanizmlərin qurulması həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu komponentlər olmadan pensiya sistemində uzunmüddətli sabitlikdən danışmaq çətin olaraq qalır.
Akif NƏSİRLİ
