Bankların möhürlü dollar üzərindən yaratdığı süni problem və əsassız komissiya siyasəti
Son günlər kommersiya banklarının ABŞ dolları üzərində adi bir möhür və ya sadə işarə gördükdə belə müştəriləri mərkəzi filiallara yönləndirməsi və orada 20 faiz komissiya tələb etməsi geniş narazılığa səbəb olub.
Bank əməkdaşları bunu “xarici bankların tələb etdiyi standartlarla” əsaslandırmağa çalışırlar. Ekspert Əkrəm Həsənov isə məsələyə münasibət bildirərkən bankların bu pulu “heç kimə sata bilmədiyini”, ona görə də müştəridən ucuz almağa məcbur olduğunu iddia edib. Lakin ABŞ-ın rəsmi maliyyə qurumlarının qaydaları, zədələnmiş əskinaslarla bağlı prosedurlar və real göndərmə xərcləri bu arqumentləri tamamilə əsassız edir.
ABŞ qanunvericiliyinə görə, əskinas üzərindəki adi ştamp, qələm izləri və qeydlər banknotun hüquqi statusuna heç bir təsir göstərmir. "Federal Reserve və U.S. Bureau of Engraving and Printing" yalnız əskinasın fiziki bütövlüyünə və təhlükəsizlik elementlərinin qorunmasına nəzarət edir. Araşdırmamız göstərdi ki, qüsurlu sayılan hallar tam şəkildə qanunla müəyyənləşdirilib: əskinasın ciddi şəkildə cırılması, yanması, kimyəvi şəkildə korlanması, təhlükəsizlik lentinin zədələnməsi və su nişanının itməsi! Kiçik bir mağaza möhürü, inventar ştampı və ya qələm izi isə ümumiyyətlə problem hesab edilmir. Bu faktın özü göstərir ki, Azərbaycandakı bankların narazılığa səbəb etdiyi adi möhürlər ABŞ standartına görə qüsur sayılmır.
Daha vacib bir məqam: ABŞ-da zədələnmiş, yarısı yanmış və ya hissələri itmiş dollarların belə dəyişdirilməsi tamamilə pulsuzdur. Bank və ya BEP-in "Mutilated Currency Division" əməkdaşları həmin əskinası ekspertizadan keçirir və zədənin dərəcəsindən asılı olmayaraq, əskinas saxta deyilsə və 50 faizdən çox hissəsi mövcuddursa, xidmət haqqı tələb edilmədən tam məbləğ ödənilir. Bu prosedur üçün nə xidmət haqqı, nə də komissiya tutulur. ABŞ kimi dolların emitenti olan ölkənin bu cür ciddi zədələrə görə belə heç bir ödəniş tələb etməməsi fonunda Azərbaycanın kommersiya banklarının sadəcə bir möhürə görə 20 faiz komissiya istəməsi iqtisadi baxımdan izahı olmayan davranışdır.
Bankların “möhürlü pulu heç kim almır” arqumenti də faktlarla uzlaşmır.
Əgər əskinas doğrudan da yararsızdırsa, poçt vasitəsilə ABŞ-a göndəriş etmək mümkündür. Bir kiloqram dollar, yəni təxminən 1 milyon dollar dəyərində 100-lük əskinas bağlaması cəmi 24 manata göndərilə bilər. Bu isə bir 100 dollarlıq əskinas üçün cəmi 2,4 qəpik xərc deməkdir. Əgər bank doğrudan da möhürlü əskinası ABŞ-a göndərmək istəyirsə, bunun faktiki xərci komissiya kimi istədiyi 20 faizlik məbləğin yüz dəfələrlə altındadır. Üstəlik, ABŞ standartlarına görə, bu əskinaslar qüsurlu hesab edilmədiyi üçün onların göndərilməsinə belə ehtiyac yoxdur.
Hətta dollar əskinası cırılıbsa, yanıbsa, dəyişdirilmək üçün məbləğin dövriyyədən kənarda qalmasına gəldikdə, bankın ən böyük qazancı depozitlərdən gəlir və onları cəmi 10-12%-lə cəlb edir, maksimum 25%-lə kredit kimi satır. Əskinasın ABŞ-a göndərilib dəyişdirilməsi və geri göndərilməsi maksimum bir ay çəkə bilər. Sadə hesablama ilə 25% illik qazancın bir aylıq itkisi 2,08% təşkil edir. Yəni Azərbaycan kimi pulu baha satan bankların hesabı ilə götürsək belə, banklar dəyişdirilməsi vacib olan dollar əskinasları üçün cəmi 2,08% komissiya haqqı tələb edə bilər. Acıgözluk etmək istəyirlərsə qoy bu faiz dərəcəsini 2 dəfə qaldırıb 4%-ə çatdırsınlar, daha 20% yox da...
Reallıq odur ki, bank möhürlü əskinası qəbul etdikdən sonra yenidən öz kassasında dövriyyəyə buraxır və heç bir problem yaşamır. Yəni bankın faktiki heç bir əlavə xərci yoxdur, amma müştəridən 100 dollar üçün 20 dollar “komissiya” almağa çalışır. Bu isə hüquqi və iqtisadi əsası olmayan, sırf möhtəkirlik xarakteri daşıyan bir yanaşmadır. Bank problemi pulda deyil, öz gəlir imkanında görür və ştamp kimi adi bir məsələdən istifadə edərək vətəndaşın zərərinə xidmət edən süni problem yaradır.
Nəticədə faktlar göstərir ki, ABŞ standartlarına görə qüsur hesab edilməyən adi bir möhürün Azərbaycanda 20 faizlik komissiyaya çevrilməsi nə beynəlxalq maliyyə qaydaları ilə, nə texniki zərurətlə, nə də iqtisadi məntiq ilə izah olunur. Bu yanaşma kommersiya banklarının müştəri hüquqlarına hörmət etmədiyini, mövcud vəziyyətdən sui-istifadə edərək əsassız gəlir əldə etməyə çalışdığını ortaya qoyur. Tənzimləyici qurumların müdaxiləsini tələb edən əsaslı problem də məhz budur.
Bankların üzərində möhür olan, lakin saxta olmayan dollarları qəbul etməməsi və ya yüksək komissiya tələb etməsi istehlakçı hüquqlarının pozulması kimi qiymətləndirilir. Bunu iddia edən Eldəniz Əmirov bildirir ki, belə əsginasların qəbul edilməməsinin hüquqi və iqtisadi əsası yoxdur və banklar yaranmış psixoloji vəziyyətdən istifadə edir. Əgər bu davranışın real texniki və ya maliyyə səbəbi yoxdursa, yolverilməzdir.
Rəşad Həsənov isə məsələyə daha texniki yanaşır: xarici valyutanın zədələnmiş və möhürlü nümunələrinin ABŞ-a göndərilib yenilənməsi banklar üçün həm xərc, həm risk, həm də vaxt itkisi yaradır. Banklar bu xərcləri azaltmaq üçün komissiya tətbiq edə bilər və bu, onların daxili prosedurlarından irəli gəlir. Burada Mərkəzi Bankın xüsusi mexanizm yaratmaması səbəbindən məsuliyyət tam olaraq kommersiya banklarının üzərindədir.
Akif NƏSİRLİ
