Dünya miqyasında kənd təsərrüfatı məhsullarının əsas ixracatçılarından biri olan Ukrayna bu xüsusda yenidən problemlərlə üzləşməkdədir. Söhbət, xüsusən də Ukrayna taxılının ixracında gələn aydan yaranması gözlənilən problemlərdən gedir. Məsələ burasındadır ki, Ukrayna ilə imzalanan “Taxıl sazişi”nin mayın 18-dən etibarən dayandırlması gözlənilir.
Xatırladaq ki, ötən il iyulun 22-də İstanbulda Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və BMT-nin baş katibi Antoniu Quterreşin iştirakı ilə Ukrayna limanlarından taxılın təhlükəsiz daşınmasına dair saziş imzalanıb. Sənədi Ukrayna, Rusiya, BMT və Türkiyə nümayəndələri imzalayıblar. Bu ilin mart ayında “Taxıl sazişi”nin müddəti növbəti dəfə iki ay uzadılıb. Həmin müddət mayın 18-də başa çatır. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi bəayn edir ki, “Taxıl sazişi” əvvəlki kimi, Qərb ölkələrinin maraqlarına uyğun olaraq, rəsmi Kiyevin yalnız kommersiya maraqlarına xidmət edir: “Əgər belə davam edərsə, müqavilənin uzadılması barədə danışmağa ehtiyac qalmayacaq”. Qeyd edək ki, Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov daha əvvəl müqavilənin müddətinin növbəti dəfə uzadılması perspektivinin az olduğunu bildirmişdi. Onun sözlərinə görə, buna səbəb müqavilənin Rusiya ilə bağlı hissəsinin işləməməsidir. Peskov həmçinin qeyd edib ki, NATO ölkələrinin vətəndaşlarının Ukrayna tərəfindən döyüşlərə cəlb olunmasına dair Rusiyada məlumat var. Daha bir maraqlı nüans odur ki, Avropa ölkələri Ukraynadan taxıl idxalını tədricən dayandırmağa hazırlaşır. Bəzi ölkələr isə, ümumiyyətlə, Ukraynadan kənd təsərrüfatı məhsulları almaqdan imtina etmək niyyətindədir. Polşa və Macarıstanın ötən həftəsonu Ukraynadan bütün kənd təsərrüfatı məhsulunun daşınmasının bloklanması qərarı bu fonda Brüsselin özünü təəccübləndirib. Polşa və bəzi digər ölkələr bu məsləni rəqabət faktoru ilə izah etməyə çalışır. Çünki təkcə Varşava yox, Şərqi Avropa ölkələrinin başqa paytaxtlarından da son altı ayda Ukrayna mallarına blokun ərazisinə rüsumdan azad giriş verilməsinin xoşagəlməz nəticələri, o cümlədən yerli bazarlara mənfi təsiri barədə xəbərdarlıqlar səslənirdi. Digər tərəfdən, yaranmış vəziyyət həm də Şərqi Avropadakı müttəfiqlərin Ukraynaya onun Rusiyaya qarşı müharibəsində dəstəyinin hüdudlarını sınağa çəkə bilər. Polşa indiyədək Ukraynanın təcavüzə qarşı mübarizəsində ən böyük dəstəkçi olub. Varşava Ukrayna qaçqınlarını qəbul edib, Kiyevə daha güclü silahların verilməsi üçün Qərbi səfərbər edib, Ukraynanın Avropa İttifaqı üzvlüyü üçün səylər göstərib. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, iki ölkə arasında müəyyən tarixi ziddiyyətlər qalmaqdadır. Buna görə də Ukraynaya dəstək verilməsində açıq həvəssizlik göstərən Macarıstanın Ukrayna mallarına blok qoyulması qərarından ikiəlli yapışmasını başa düşmək olar. Lakin Avropa diplomatlarını Ukraynaya yardımın vacibliyindən “mühazirələr oxuyan” Polşanın qərarı təəccübləndirib. Polşalı ekspert Rikard Cozviyak qeyd edir ki, Polşa və Ukrayna arasındakı siyasi yaxınlıq nəzərə alınarsa, bu son maneənin də üstündən aşılacağını gözləmək olar, amma bu, hər halda Ukraynaya dəstək düşərgəsində ilk çat hesab olunmalıdır.Onun fikrincə, bunun iki səbəbi var. Birincisi, vaxt məhduddur. Bu payız Polşada parlament seçkisi keçirilməlidir. Şərhçilər hakim Qanun və Ədalət Partiyasının bu seçkidə 2015-ci ildən bəri ən güclü rəqabətlə üzləşəcəyini gözləyirlər. Hakim partiya indiyədək öz hakimiyyətində ölkənin aqrar ərazilərinə güvənib. Varşava Avropa İttifaqından aldığı maliyyə dəstəyini məhz regionlara və kənd təsərrüfatı sahələrinə yönəldib.
Hazırda bir sıra başqa Çərqi Avropa ölkələrində olduğu kimi, Polşada da fermerlər ucuz Ukrayna məhsulları ilə rəqabətə qarşı etiraz edirlər. İkinci bir məsələ Ukraynanın Avropa İttifaqına üzvlüyü prosesidir. Avropa diplomatlarının fikrincə, Varşavanın bu məsələdə Kiyevə dəstəyi getdikcə azala bilər. Çünki belə hallar Avropa İttifaqının genişlənməsi prosesində əvvəllər də olub. Məsələn, Almaniya 2004-cü ildə şərqi və mərkəzi Avropa ölkələrinin ittifaqa qoşulması zamanı kifayət qədər sərt mövqe tutmuşdu. Berlin onun bu genişlənmədən nə dərəcədə mənfəətlənə biləcəyini götür-qoy edirdi. Ekspertlərin fikrincə, belə olduğu halda Avropa İttifaqının daha yoxsul ölkələrini, Ukrayna kimi yoxsul, amma ərazicə xeyli böyük bir ölkənin bloka qoşulmasının onları necə təsirləndirəcəyi narahat etməyə bilməz. Belə ki, Avropa İttifaqının şərqi Avropaya yönəlik büdcəsinin daha bir mənfəətdarı yaranacaq.indi maraq doğuran odur: hazırkı problem necə çözüləcək? İttifaqda ticarət siyasətini Avropa Komissiyası müəyyən edir. Yəni mövcud qaydaya görə ittifaq üzvləri Polşa və Macarıstan kimi hərəkət edə bilməzlər. Komissiya son məqamda bu ölkələri hətta Avropa Ədalət Məhkəməsinə verə bilər. Lakin bəzi ekspertlərin fikrincə, ikinci bir yol da var. İşin məhkəməyə gedib çıxması və orada ona baxılması aylarla çəkə bilər, amma halbuki Macarıstan və Polşa Ukrayna aqrar mallarının blokun ərazisinə girişini yalnız iyun ayının sonunadək bloklayıblar. Bir məsələ də var ki, Polşa və Macarıstan qadağanı həm də ictimai sağlamlığa mümkün təhlükə səbəbilə qoyduqlarını deyirlər. Onlar bildirirlər ki, Ukrayna taxılının bəzi partiyalarında mal-qaraya yem üçün nəzərdə tutulmuş taxıl insanların ərzaq kimi istifadəsi üçün olan taxılla qarışıb. Bu iddianın nə dərəcədə doğru olduğunu söyləmək çətindir, amma ümumilikdə yaranmış vəziyyət kompromisə yer qoyur. Belə ki, qadağan Ukraynadan gələn bütün mallara yox, yalnız taxıla qoyula bilər. Digər bir yol da budur ki, Ukrayna taxılı Avropa İttifaqı ərazisinə yalnız tranzit məqsədilə daxil ola bilsin və yerli bazarlara çıxmasın. Bəzi şərhçilər bildirirlər ki, ola bilsin Polşa və başqa ölkələr bu mübahisədə Brüsseldən daha çox kompensasiya qoparmağa çalışırlar. Avropa Komissiyası mart ayında, xüsusilə də Polşada prosesdən təsirlənən fermerlər üçün 56.3 milyon avro təzminat təklif edib və əlavə edib ki, bu fond daha da genişləndirilə bilər. Amma buna qədər hələ bir mərhələ də var. Avropa İttifaqının 27 üzvünün səfirləri aprelin 19-da Ukrayna mallarının rüsumdan azad edilməsinin daha bir il uzadılması məsələsinə baxacaqlar. Başqa vaxtlarda bu, formal və rahat bir qərar olmalı idi, amma bu dəfə belə olmaya bilər. belə vəziyyətdə narahatlıq yaradan hal taxıl və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının dünya bazarında bahalaşa biləcəyidir. Bundan əvvəl analoji hal yaşanıb. Elə indi də proseslər ona doğru gedir.
Ramil QULİYEV
