Bu gün Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdən biri də iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunun daha dinamik inkişaf etdirilməsi, bu istiqamət üzrə ixrac həcminin artırılmasıdır. Real vəziyyətin təhlili Azərbaycanın bu müstəvidə qarşıdakı dövr ərzində daha böyük uğurlara imza atacağını göstərir. Bunun ümdə səbəblərindən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin qeyri-neft sektorunun inkişafına yaratdığı əlavə zəmindir.
Qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyev də ADA Universitetində keçirilən "Cənubi Qafqaza yeni baxış: münaqişədən sonra inkişaf və əməkdaşlıq" adlı beynəlxalq konfransda çıxışı zamanı bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirib: “Qarabağ iqtisadiyyatımızda, qeyri-enerji sektorunda, eləcə də nəqliyyat sahəsində mühüm yerlərdən birini tutacaq. Üç hava limanı, dəmir yollarının əlaqələndirilməsi ilə əlaqədar artıq işlərə başlanılıb. Zəngilanın coğrafi mövqeyini nəzərə alsaq, mühüm daşınma və logistik mərkəz rolunu oynaya bilər. Qeyri-enerji sektoruna daha çox investorları cəlb etmək və biznes imkanları var. Dünya Bankının “Doing Business” hesabatında Azərbaycanın reytinqi yüksəlir. Biz 28-ci yerdəyik. Beləliklə, biznes iqlimi inkişaf edir. Bizim ideyaları yaradan, gələcəyə ümid olan təhsilli insanlarımız və gənc nəslimiz var”. Hazırda iqtisadi müstəvidə qeyri-neft sektorunun xüsusi çəkisi artır. Elə bundan irəli gəlir ki, 2021-ci ilin yanvar-mart aylarında qeyri-neft məhsullarının ixracı ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 16,4 faiz artaraq 501,6 milyon dollar təşkil edib. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov qeyd edib ki, bu, Azərbaycan iqtisadiyyatının pandemiya dövründə də dayanıqlığının göstəricisidir: “2021-ci ilin yanvar-mart ayları üzrə qeyri-neft ixracının həcmi müstəqillik illərinin analoji dövrü ilə müqayisədə rekord göstəricidir. Bu ilin ilk 3 ayında qeyri-neft məhsullarının ixracı ilk dəfə olaraq 500 milyon dolları ötüb”. Ekspetlər də qeyd edir ki, bu, bütövlükdə müstəqillik illərində ən böyük həcmdə rüblük qeyri-neft ixracatıdır. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü olan deputat Vüqar Bayramov bu fonda bildirir: “Pandemiya dövründə qeyri-neft ixracatımızın artması nə ilə bağlıdır? İlkin rəqəmlərə görə, Azərbaycanın qeyri-neft ixracatında Türkiyənin payı artıb. Qardaş ölkə bu ilin ilk ayında da 36,1 faiz payla Azərbaycanın ən çox qeyri-neft məhsulu ixrac etdiyi ölkə olub. Bu isə ondan xəbər verir ki, Türkiyədən qeyri-neft məhsullarımıza sifarişin həcmində artımlar var və bu da ümumi ixracatımızı artırıb”. Millət vəkili qeyd edib ki, bu ilin mart ayından etibarən Azərbaycanla Türkiyə arasında 15 əsas mal qrupu üzrə preferensial ticarət rejimi qüvvəyə minib, bu isə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinə müsbət təsir göstərməkdədir: “Bütövlükdə, iki ölkə arasındakı mövcud 4,5 milyard dollarlıq ümumi ticarət dövriyyəsini 2023-cü ilədək 15 milyard dollara çatdırmaq hədəflənir. Artımda digər səbəb qeyri-neft ixracatının strukturunda baş verən dəyişikliklərdir. Kənd təsərrüfatı məhsullarının qeyri-neft ixracatımızda payının çox olmasına baxmayaraq, birinci rübdə emaledici məhsulların xaricə satışı artıb. Bu isə dəyər ifadəsində ölkəmizə daha çox valyutanın daxil olmasına imkan yaradıb”. Vüqar Bayramov əlavə edib ki, bu ilin ilk iki ayında sənayenin qeyri-neft-qaz sektorunda məhsul istehsalı 12,1 faiz artıb: “Bütövlükdə, son statistika göstərir ki, qapanma tədbirlərinin tətbiq olunmadığı müddətdə qeyri-neft sektoru istehsal və ixrac imkanlarını artırmaq potensialına malikdir. Bu baxımdan da, pandemiyanın davam edən aylarında da real sektorda sərt karantin tədbirlərinin tətbiq olunmaması məqsədəuyğundur”.
Onu da bildirək ki, Azərbaycan ötən il 1,9 milyard dollar dəyərində qeyri-neft ixracı həyata keçirib ki, bunun da 0,6 milyard dollarlıq hissəsi meyvə-tərəvəzin payına düşüb. Cari ildə bu göstəricilərin əhəmiyyətli dərəcədə artması mümkün hesab edilir. Hazırda ölkənin aqrar məhsul ixracından əldə etdiyi gəlir neft-qaz ixracının gətirdiyi gəlirlə müqayisədə xeyli az olsa da, ekspertlər hesab edir ki, gələcəkdə iki istiqamətdə gəlirlərin bərabərləşməsi mümkündür. Amma bunun üçün ixrac bazarlarının şaxələndirilməsi, meyvə-tərəvəz və digər aqrar məhsulların ixracında Rusiyadan asılılığa son qoyulmalıdır. Nəzərə alınmalıdır ki, azad edilmiş ərazilərdə əsas etibarı ilə aqrar məhsulların istehsal potensialı olduqca yüksəkdir. İndiki halda Rusiya bazarı Azərbaycanın aqrar məhsullarının ixracı üçün böyük imkanlar yaratsa da, bir bazardan asılılıq həm də problem yaradır. Rusiyanın iki ay bundan əvvəl Azərbaycandan pomidor idxalına qoyduğu qadağa da bunun təsdiqidir. Hazırda ixrac, demək olar ki, tam bərpa edilib, amma vaxtaşırı bu cür problemin yaranması Azərbaycanda iqtisadiyyat, yerli sahibkarlar üçün böyük çətinliklər törədir. Ekspertlərə görə, Azərbaycan aqrar məhsullarının Yaxın Şərqə ixracını genişləndirə, eləcə də Avropaya ixrac edə bilər. Ölkənin aqrar məhsullarının ixracının 20-30%-nin ərəb ölkələrinin payına düşməsi Azərbaycan üçün mühüm yenilik ola bilər. Bu mənada, Azərbaycan öz məhsullarının ərəb bazarlarında geniş təqdimatını etməlidir. Bu işi həyata keçirmək üçün isə vaxt lazımdır. Ekspertlərin fikrincə, Azərbaycan məhsulları bir müddət sonra ərəb bazarlarında yerini tuta biləcək, çünki bu məhsullar çox keyfiyyətlidir. Azərbaycan məhsullarının Avropa İttifaqı ölkələrinə ixracı da təmin edilə bilər.
Qeyri-neft sahəsi qarşıdakı dövrdə tikinti sektoru hesabına da inkişaf edəcək. Böyük Britaniyanın paytaxtı Londonda fəaliyyət göstərən “Global Data” konsaltinq şirkəti də bu xüsusda maraqlı araşdırma aparıb. Qeyd edilir ki, 2018-2019-2020-ci illərdə Azərbaycanın müvafiq olaraq 8,8 %, 6,1 % və 15,2 % kiçilmiş tikinti sektoru Qarabağda aparılan bərpa və yenidənqurma işləri hesabına 2021-ci ildə 9,1 %, 2022-2025-ci illərdə hər il 4,4 % böyüyəcək. Şirkət son 3 ildəki geriləməni əsasən neft qiymətlərinin azalması, koronavirus pandemiyası ilə izah edib: "Azərbaycan hökuməti bu il Qarabağda görüləcək işlərə 1,3 milyard dollar xərcləməyi planlaşdırır. Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyi bölgədə 2 661 km yolun təmir ediləcəyini və yaxud yenidən qurulacağını açıqlayıb. Azərbaycan hökuməti ölkə iqtisadiyyatına birbaşa xarici investisiya qoyuluşunu artırmağı, bu investisiyaların ümumi daxili məhsuldakı xüsusi çəkisini 2,6%-dən 4%-ə çatdırmağı və bununla da qeyri-neft sektorunu gücləndirməyi planlaşdırır".
Tahir TAĞIYEV
