Bank sektorunda daha təhlükəli vəziyyət yaranır

Tarix: 28.11.2014 / 01:40
Bölmə: İqtisadiyyat

İl sona yaxınlaşdıqca bank sektorunda cərəyan edən hadisələr daha çox diqqət cəlb etməyə başlayır. İlk növbədə ona görə ki, bu ilin sonuna kimi 5-6 bankın fəaliyyətini dayandıra biləcəyinə dair artıq rəsmi açıqlamalar verilib. Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) sədri Elman Rüstəmov da bildirib ki, ölkədə 5-6 bankın nizamnamə kapitalına olan tələbi yerinə yetirməyəcəyi proqnozu var.

O bildirib ki, kapital tələbini yerinə yetirməyən banklardan ikisi xarici kapitallı bankdır: "Ümid edirik, xarici kapitallı banklar bir tədbir görəcək, hazırda onlarla danışıqlarımız gedir. Bir daha deyirəm, bu banklar çox zəif banklardır. Kapital tələbini yerinə yetirə bilməyən banklarla fərdi şəkildə rəftar olunacaq. Biz onlarla müxtəlif ssenariləri müzakirə edirik".

Belə bir vaxtda isə məlum olub ki, ölkədə fəaliyyət göstərən 44 kommersiya bankından 38-i yanvar-oktyabr aylarını mənfəətlə, 6-sı isə ziyanla başa vurub. 10 ay ərzində bankların zərəri 32,26 milyon manat olub. Statistikaya əsasən, 38 bankın hər birinin qazancı orta hesabla 10,36 milyon manat olduğu halda, qalan 6 bank orta hesabla 5,38 milyon manat itki ilə üzləşib. Ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 1 bank üzrə orta ziyan 2,67 milyon manat artıb. Bu hal isə bir daha 5-6 bankın fəaliyyətinin dayanadırılma ehtimalının yüksək olduğunu üzə çıxarır. Təbii ki, maraq doğuran məqam bu banklarda sığortalanmayan əmanətlərin taleyidir. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, banklarda sığortalanmayan əmanətlərin miqdarı heç də az deyil. İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramovun bu xüsusda sosial şəbəkələrdə paylaşdığı məlumatlarda isə çox maraqlı məlumatlar yer alıb. Onun sözlərinə görə, bank sektorunda hər hansı çətinlik baş verərsə, 3 milyard manat əmanətin taleyi sual altında qalacaq. Ekspert bildirib ki, kredit faizlərinin dəyişməsinə uyğun olaraq sığortalanan əmanət faizlərinə baxmalı olan Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun bununla bağlı addımları effekt verməyib: "Təbii ki, əmanət faizlərinin azalması bankların cəlb etdiyi resursların ucuzlaşmasına təsir göstərir. Əhalinin banklardakı əmanətinin 7 milyard manatdan bir az artıq və eləcə də kredit qoyluşlarının 17.5 milyard manat olduğunu nəzərə aldıqda əmanətlərin kredit portfelinin 40 faizini təşkil etdiyini söyləmək olar. Təbii ki, kiçik rəqəm deyil. Amma fond sığortalanan faiz dərəcələrini azaltmaqla nəyə nail oldu? Cavab nikbin deyil: kredit faiz dərəcələrinə təsir edə bilməyən fond sığortalanmayan əmanətlərin də məbləğini artırdı. Daha çox əmanət cəlb etmək istəyən banklar depozit faizlərini aşağı salmadılar və təbii ki, daha çox gəlir əldə etmək istəyən vətəndaşlar daha yüksək faizə meyllənir. Məhz bunun nəticəsidir ki, mövcud əmanətlərin 54 faizi qorunsa da, 46 faizi qorunmur. Bu isə olduqca risqli mənzərə yaradır: hazırda banklarda olan hər 100 manat əmanətin 45 manatı sığortalanmır. Bu isə 3 milyard manata yaxın əmanətin qorunmaması deməkdir. Deməli, nəzəri baxımdan bank sektorunda hər hansı çətinlik baş verərsə, 3 milyard manat əmanətin taleyi sual altında qalacaq. Söhbət isə kifayət qədər ciddi rəqəmdən gedir". Mütəxəssis onu da qeyd edir ki, qorunmayan əmanətlərin məbləğinin azaldılması üçün vətəndaşların vəsaitin əmanət və ya banklar arasında sığorta şərtlərinə uyğun bölüşdürülməsi istiqamətində maarifləndirmənin aparılmasına ciddi ehtiyac var.

Hər halda, baş verən proseslər bank sektorunda o qədər də xoşa gəlməyən bir mənzərənin formalaşmaqda olduğunu göstərir. Qeyd edək ki, sığorta hadisəsi baş verərsə, məsələn, bank müflis olarsa, əmanətçinin qorunan əmanətinə hər bir sığorta hadisəsinə görə ödənilməli olan kompensasiya məbləği 30 000 manat təşkil edir. Ekspertlər isə sığortalanmayan əmanətlərin həcminin getdikcə artmasının narahatlıq doğurduğu qənaətindədir. Bütün bunlar həm də bankların nizamnamə kapitalını 50 milyon manata çatdırmalı olmasına dair Mərkəzi Bankın verdiyi müddətin azaldığı bir dövrdə baş verir. Araşdırmalar onu da göstərir ki, banklar, xüsusən də kredit vermək üçün resursları az olan banklar böyük həvəslə yüksək faizlə əmanət cəlb edir. Bununla yanaşı, hesab olunur ki, Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun müəyyənləşdirdiyi maksimum məbləğ də dəyişdirilməlidir. Çünki sığortalanan 30 min manat məbləğ indiki halda əmanətlərin sığortalanması üçün yetərli deyil. Azərbaycanın imkanları bu məbləğin artırılmasına imkan verir.

Daha bir vacib məqam da ondan ibarətdir ki, hazırda qorunan əmanətlər üzrə faiz dərəcələrinin aşağı düşməsindən itirən sadəcə əmanətçilərdir. Çünki onlar sığortalanan əmanət faizləri yüksək olanda depozitlərindən daha çox gəlir əldə edirdilər. Lakin son bir il ərzində onların depozitlərindən gəlirləri 3 faiz azalıb. Əvəzində isə, qeyd olunduğu kimi, banklar yüksək kredit faizləri tətbiq etməklə daha çox qazanc əldə edir. Bu səbəbdən də hesab edilir ki, Mərkəzi Bankın kommersiya banklarına əmanətlər üzrə təklif etdiyi faiz dərəcələrini Əmanətlərin Sığortalanması Fondunun faiz dərəcəsinə uyğunlaşdırmalarını tövsiyə etməsi vacibdir. Çünki fondun müəyyənləşdirdiyi faiz dərəcəsindən yüksək faizlər təklif edən kommersiya bankları müflis olduğu halda oradakı əmanətləri qaytarmaq mümkün olmayacaq. Faizlər endirildikdən sonra daha çox əmanət cəlb etmək üçün kampaniya aparan kommersiya bankları öz faiz dərəcələrini fondun faiz dərəcələrinə uyğunlaşdırmazsa, həmin banklardakı əmanətlərin bir hissəsinin geri qaytarılma və ya batma risqi artacaq.