Manatla bağlı gedən proseslərin məzmununda yenilik...

Tarix: 27.11.2014 / 01:24
Bölmə: İqtisadiyyat

Dünya maliyyə bazarlarında son dövrlərdə ən çox diqqət cəlb edən hadisələrdən biri də avro və rublun sürətlə dəyər itirməsidir. Dolların bahalaşması fonunda bu valyutalar hələ də məzənnə itkisi yaşamaqda davam edir. Proses bir sıra digər ölkələrdə də müşahidə edilir. Məsələn, Qazaxıstan valyutası da rubl və dollar təzyiqinə görə ucuzlaşmağa başlayır. Lakin Azərbaycanda manat və dollar nisbətində tamam əks proses müşahidə olunur.

Manatın dollar qarşısında möhkəmlənəməsinin qarşısını almaq üçün ölkənin baş bankı yenə əvvəlki qaydada bazarlara müdaxilə etməli olur. Bunun nəticəsidir ki, cari ilin 9 ayında Azərbaycan Mərkəzi Bankı tərəfindən manatın məzənnəsinin möhkəmlənməsinin qarşısını almaq üçün 1,2 milyard ABŞ dolları həcmində valyuta alışları həyata keçirilib. Qeyd olunur ki, hesabat dövründə Mərkəzi Bank özünün məzənnə siyasətini ABŞ dolları-manat ikitərəfli məzənnəsinin hədəflənməsi çərçivəsində reallaşdırıb. Buna səbəb odur ki, bu il də valyuta bazarında təklif tələbi üstələyib. Bu şəraitdə məzənnənin möhkəmlənməsinin qarşısını almaq üçün Mərkəzi Bank tərəfindən yuxarda göstərilən həcmdə ABŞ dollarının alışı həyata keçirilib. Nəticədə, dövr ərzində manatın ABŞ dollarına qarşı məzənnəsi, demək olar ki, dəyişməyib və cəmi 0.03% möhkəmlənib. Xatırladaq ki, Mərkəzi Bank bazarlardan hər il böyük həcmdə dollar alır. Bu məqsədlə 2012-ci ildə bazarlardan 978,2 milyon dollar, 2013-cü ildə isə 1 milyard 664,2 milyon ABŞ dolları alınıb. Proqnozlara görə, ortamüddətli perspektivdə dollar alışı davam edəcək. Beləliklə, manat möhkəm valyuta olaraq qalır. Ekspertlər xatırladır ki, manat özünü daha çox qlobal böhran dövründə göstərib. Çünki 2008-ci ilin sonunda başlayan iqtisadi böhran fonunda manat sabitliyini qorudu. Bunun nəticəsidir ki, indinin özündə də əhali banklara əmanəti milli valyutalarda qoymağa üstünlük verir. Lakin qeyd olunan fonda manatın da bahalaşması tendensiyasının getdiyini deyən ekspertlər bildirir ki, manatın bahalaşması 2 səbəblə bağlıdır. Birinci, ölkəyə neft dollarlarının gəlməsidir. İkincisi, xarici valyutaların ucuzlaşmasıdır. Qeyd edək ki, Azərbaycan bankları kreditləri də manatla yatırmaqda maraqlıdır. Ölkə bankları artıq xarici valyuta ilə əmanət yığımını məhdudlaşdırıb. Banklarda xarici valyutalar, özəlliklə də avro ilə əmanət yığımı kəskin azalıb. Rəsmi statistika həm əmanətlərdə, həm də kredit qoyuluşunda manatın payında artımı sübut edir. Bu onu göstərir ki, banklar xarici valyutaları cəlb etməkdə maraqlı deyil. Elə buna görə də onlar əhalidən xarici valyutada cəlb edilən əmanətlərin faiz dərəcələrini aşağı salır. İqtisadçılar deyir ki, banklar özlərini sığortalamaq üçün xarici valyutada verilən kreditləri bahalaşdırmağa üstünlük verir. Elə buna görə də xarici valyuta ilə verilən kreditlərin faiz dərəcələri manat kreditləri ilə müqayisədə yüksəkdir. Ekspertlərin qənaətincə, ölkədə baş verən makroiqtisadi proseslər yaxın zamanlarda manatın bahalaşmasının davam edəcəyini göstərir.

Digər tərəfdən xatırladaq ki, gələn ilin dövlət büdcəsinin parlamentdə müzakirəsi zamanı Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin sədri Elman Rüstəmov manatla bağlı devalvasiyaya gedilməyəcəyini bildirib: "Bildiyiniz kimi, əsas ticarət tərəfdaşlarımız olan qonşu ölkələrin çoxunun milli valyutaları ciddi devalvasiyaya məruz qaldı. Biz milli valyutamızı devalvasiya etməli olduğumuz barədə bir sıra təkliflər aldıq. Təkliflərə əsasən, manatın devalvasiyası bizim üçün ticarət tərəfdaşları ilə münasibətdə üstünlük yarada bilər. Lakin tarixən və elmi cəhətdən sübut edilib ki, devalvasiya yalnız qısamüddətli spekulyasiya üstünlüyü yaradır və sonradan qiymət artımı nəticəsində dövlət və onun iqtisadiyyatı bu üstünlüyü itirir". E.Rüstəmovun sözlərinə görə, hazırda manatın məzənnəsi tam sabitdir: "Manat çox güclü regional valyuta kimi özünü göstərir. O, müxtəlif dövlətlər tərəfindən yaxın və uzaq xarici ölkələrlə ticarət zamanı qəbul olunur. Hesab edirik ki, ilin sonunadək manatın sabitliyinin davamlılığı təmin olunacaq". Lakin rubl və avronun ujuzlaşmasının Azərbaycanın ixracına mənfi təsir göstərməsi də danılmazdır.

Araşdırmalar göstərir ki, avronun və rublun dəyərdən düşməsinin digər ölkələr, o cümlədən Azərbaycan üçün daha çox mənfi təsirləri mövcuddur. Əvvəla bu, Azərbaycanın Rusiya, Avropa Birliyinə qeyri-neft sektorunun ixrac imkanlarını xeyli məhdudlaşdırır. Xatırladaq ki, Avropa Birliyi və Rusiya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarıdır. Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsinin böyük hissəsi onların payına düşür. Bununla yanaşı, ölkəmiz Rusiya və Avropa Birliyi ölkələrinə, o cümlədən, qeyri-neft məhsulları və aqrar məhsullar da ixrac edir. Təbii ki, rubl və avronun məzənnəsinin aşağı düşməsi Azərbaycan məhsullarının bu ölkələrin bazarında daha baha olmasına səbəb olur. Bu da Azərbaycan məhsullarının çıxış imkanlarını məhdudlaşdırır.