Xarici borclarımız yenidən artmağa meyllənir

Tarix: 18.11.2014 / 04:57
Bölmə: İqtisadiyyat

53 milyard dollardan çox valyuta ehtiyatlarına malik Azərbaycanda son illərdə xarici borcun da həcmi artır. Maliyyə Nazirliyinin açıqladığı rəqəmlər də belə borcların həcminin çoxalmaqda olduğunu üzə çıxarır. Belə ki, Azərbaycanın xarici dövlət borcunun məbləği 2014-cü il oktyabrın 1-nə 6 milyard 380,7 milyon ABŞ dolları və ya 5 milyard 5,1 milyon manat təşkil edir. Onu da qeyd edək ki, xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 8,5% təşkil edir.

Maliyyə Nazirliyinin məlumatından o da aydın olur ki, borc vəsaitlərinin 7,4%-i 10 ilə qədər, 61,3%-i 10 ildən 20 ilə qədər, 31,3%-i isə 20 ildən artıq olan müddətə cəlb olunub. Əsasən Dünya Bankı, Asiya İnkişaf Bankı, İslam İnkişaf Bankı, Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Agentliyi və digər beynəlxalq maliyyə qurumlarından cəlb edilmiş vəsaitlər iqtisadi islahat proqramlarının dəstəklənməsi, infrastrukturun bərpası və yenidən qurulması, habelə yol tikintisi, regionların su təchizatının yaxşılaşdırılması, dəmir yolu nəqliyyatı xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi, sənaye və s. sahələrə sərf edilib.

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, burada diqqət cəlb edən nüans odur ki, xarici borcların həcmi artır. Məlumat üçün bildirək ki, 2014-cü il yanvarın 1-nə Azərbaycanın birbaşa və zəmanətli xarici borcu 4 milyard 753, milyon manat təşkil edib. Lakin 9 ay ərzində respublikanın xarici borcu daha 5,3% artıb və qeyd olunduğu kimi, 5 milyard 5,1 milyon manata çatıb. Ekspertlər isə, əslində, xarici borc artımına hansısa ciddi ehtiyac olmadığını bildirir. Düzdür, borc məsələsində Azərbaycan bir çox ölkələrlə müqayisədə əlverişli vəziyyətdədir. Məsələn, bu gün Qərb ölkələrinin əksəriyyətinin xarici borcu ÜDM-dən bir neçə dəfə çoxdur. Qlobal böhrandan sonra, xüsusilə də inkişaf etmiş ölkələrdə dövlət borcu kəskin artmağa başladı. Bu gün Avropa İttifaqı xarici borcun həcminə görə liderdir və bu rəqəm 20 trilyon dollara yaxınlaşır. ABŞ-da bu göstərici 17 trilyon dollar təşkil edir. Dövlət borclarının statistikasını izləsək görərik ki, bu sahədə lider məhz inkişaf etmiş ölkələrdir. İnkişafda olan ölkələrin dövlət borcları daha azdır. Bu mənada borc səviyyəsinə görə Azərbaycanın vəziyyəti pis deyil. Ölkəmizdə xarici dövlət borcunun ümumi daxili məhsula olan nisbəti 8,5 faiz təşkil edir. Son vaxtlar müxtəlif beynəlxalq reytinq təşkilatları tərəfindən ölkəmizin iqtisadi vəziyyətinin yüksək dəyərləndirilməsi həm də bununla əlaqədardır. Məlumat üçün bildirək ki, qonşularımızdan xarici borcun ÜDM-ə nisbəti Türkiyədə 36, Rusiyada 14,1, böhran içində olan ölkələrdə isə hətta 100-150 faiz arasında təşkil edir. Amma Azərbaycanda da borcun artımı müəyyən narahatlıq doğurur. Məsələ burasındadır ki, ölkəmizdə ÜDM-in artım tempi də əvvəlki illərdəki kimi deyil. Digər tərəfdən, ölkənin böyük valyuta ehtiyatları var. Buna əsasən xaricdən cəlb olunan kreditlər azaldılmalı idi. Lakin buna rəğmən, iqtisadiyyatın bir sıra sektorlarına, xüsusən də infrastrukturun inkişafına daha artıq səviyyədə yönəldilməyə başlandı ki, nəticədə 2003-cü ildə ölkənin xarici borc səviyyəsi 1,575 milyard dollar təşkil edirdisə, 2010-cu ildə 3,86 milyard dollara yüksəldi. Hazırda isə bu rəqəm 5 milyard 5,1 milyon manat təşkil edir.

Ekspertlərin fikrincə, ölkənin dövlət gəlirlərinin artdığı zamanda xarici borclara heç də ciddi ehtiyac yoxdur. Kredit müqavilələrinin kifayət qədər böyük infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi məqsədilə imzalandığını qeyd edən mütəxəssislər xatırladır ki, bəzən bir sektor üçün il ərzində müxtəlif maliyyə qurumlarından vəsaitlər alınır. Bununla belə, həmin sektorda problemlər aradan qaldırılmır. Bu fonda həmin qurumlar üçün xaricdən borc cəlbi praktikasına son qoyulması vacib sayılır. Bundan əlavə, mütəxəssislər cəlb edilən xarici kreditlərin böyük əksəriyyətinin qaytarılma vaxtının bir neçə il sonrakı dövrə təsadüf etdiyini də xatırladır. Həmin dövrdə borcların qaytarılması üçün büdcədən pul ayrılması problematik ola bilər. Məsələ burasındadır ki, dövlət gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsini neft və qaz gəlirləri təşkil edir. Bir neçə ildən sonra neft və qazın dünya bazar qiymətini proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Məsələn, gözləntilərin əksinə olaraq, hazırda neft sürətlə ucuzlaşır. Beləliklə, təbii ehtiyatların satışından əldə olunan gəlirin həcminin də proqnozlaşdırılmasında müəyyən çətinliklər var. Gəlirlərin, eləcə də dünya bazarındakı dəyişikliklərin proqnozlaşdırılmasının mümkün olmadığı dövrlər üçün xarici borclanmaya getmək iqtisadi baxımdan təhlükəli sayılır. Hər halda, hökumətin daha az borclanmaya getməsi zəruri hesab olunur. Digər tərəfdən daha bir nüans ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda özəl sektorun, xüsusən də bankların xarici borcları kifayət qədərdir. Məsələn, bankların xarici borcu artıq 5 milyard manata çatır. Halbuki, bu rəqəm 2005-ci ildə cəmi 158 milyon manat təşkil edirdi. Hesab olunur ki, bütün bunlar fonunda həm dövlət, həm də özəl sektor xarici borclanma miqdarını artıq azaltmalıdır.