Dünya neft bazarında qiymətlər hələ da tam şəkildə sabit hala gələ bilmir. Müxtəlif səbəblər, o cümlədən spekulyativ amillər üzündən neft qiyməti, demək olar ki, hər gün dəyişir. Təbii ki, bu durum hasilatçı ölkələrin gəlirlərinə də mənfi istiqamətdə təsir edir. Indi ən böyük hasilatçıların durumuna nəzər salmaqla da bunun şahidi olmaq mümkündür.
Neft bazarında hadisələrin inkişaf axarı hasilatçı ölkə kimi Azərbaycanda da diqqətlə izlənir. Bakı bu bazarda qiymət sabitliyində ən yaxəndan iştirak edən əsas tərəflərdən biridir. Amma o da faktdır ki, proseslər burada təkcə Azərbaycandan asılı deyil. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan azalan neft gəlirlərinin kompensasiyası üçün indidən müəyyən qabaqlayıcı addımlar atır. Məsələn, qeyri-neft sektorunun dinamik inkişafı və bu istiqamətdə artan istehsal artıq öz müsbət nəticələrini verir. Azərbaycanın qeyd edilən səpkidə daha bir üstünlüyü isə həm də təbii qaz ixracatçısı kimi statusunu gedərək gücləndirməsidir. Qeyd edək ki, ölkənin təbii qaz satışından daxil olan gəlirləri də artmaqda davam edir. Məlumat üçün bildirək ki, bu ilin ilk 5 ayında ölkədən 5 milyard 461,1 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib. İxrac edilən təbii qazın dəyəri isə 1 milyard 38,4 milyon dollar olub. Xatırladaq ki, ötən ilin eyni dövründə ölkədən 4 milyard 903,3 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilmiş, həmin ixracın dəyəri 871 milyon 621 min dollar olmuşdu. Rəqəmlərin müqayisəsindən görünür ki, təbii qaz satışından əldə edilən gəlirin miqdarı artır. Cari ilin sonunda Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çıxışı da nəzərə alınsa, bu məhsulun satışından Azərbaycanın daha çox gəlir əldə etməsini də proqnozlaşdırmaq olar. Bunu Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Beynəlxalq Enerji Siyasəti və Diplomatiyası İnstitutunun direktor müavini İqbal Quliyev də xüsusi olaraq vurğulayır:“Avropada uzunmüddətli müqavilələrin başa çatdırılması da Azərbaycan kimi oyunçulara yeni imkanlar qazandıracaq. Belə ki, Azərbaycan qazı Avropa bazarında orta müddət ərzində yaxşı perspektivə malikdir. Bu ilin mart ayında Türkiyə bazarının 24 faizini təmin edərək bu ölkəyə qaz tədarükü sarıdan birinci yer tutan Azərbaycan iki il bundan əvvəl TANAP vasitəsilə qaz nəqlinə başlayaraq ötən müddət ərzində 5,6 milyard kubmetr qaz ixrac etdi. Ötürmə gücü 16 milyard kubmetr olan TANAP üzərindən gələcəkdə 31 milyard kubmetr qaz ötürmək nəzərdə tutulur”. Rusiyalı ekspert TAP-ın Adriatik dənizi dibindən keçən 105 kilometrlik hissəsinin başa çatdığını da xatırladıb:“HəmTAP, həm də TANAP Azərbaycanın "Şahdəniz-2" yatağından təbii qazın ixrac ediləcəyi “Cənub Qaz Dəhlizi”nin tərkib hissələridir. Yeni qaz kəmərlərinin də istismara qəbul edilməsini nəzərə alsaq, Azərbaycan yaxın perspektivdə Avropa qaz bazarındakı mövqeyini daha da gücləndirə bilər”.
Hazırda Azərbaycan qazı əsas etibarı ilə TANAP kəməri ilə ixrac edilir. “Şahdəniz-2” yatağından çıxarılan qazı Türkiyəyə nəql edən TANAP Türkiyə-Gürcüstan sərhədində Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinə qoşulub, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində isə TAP qaz boru kəmərinə birləşib. Avropa İttifaqı üçün prioritet enerji layihələrindən biri olan və “Cənub Qaz Dəhlizi”nin birləşdirici halqasını təşkil edən TANAP-ın TAP-la birləşməsi Azərbaycan qazının Avropaya ixracında mühüm məqam sayılır. Artıq tezliklə TANAP-la nəql edilən Azərbaycan qazının həcmi 6 milyard kubmetrə çatacaq. Bundan sonra artan ixrac TAP-a yönləndiriləcək. Azərbaycan təbii qazını Avropaya nəql edəcək və TANAP-a birləşdirilən TAP kəmərinə sınaq məqsədilə 21,4 milyon kubmetr qaz vurulub. Kəmərin mövcud ötürücülük qabiliyyəti hazırda 16 milyard kubmetrdir, amma sonradan bunun 23 milyard, daha sonra isə 31 milyard kubmetrə çatdırılması nəzərdə tutulur. İlkin mərhələdə TANAP kəməri ilə nəql olunacaq 16 milyard kubmetr Azərbaycan qazının 10 milyard kubmetri Avropaya, 6 milyard kubmetri isə Türkiyəyə satılacaq. Bu hal Azərbaycanın qaz gəlirlərini artırmaqla yanaşı, ölkəmizin Avropa enerji bazarında da mövqelərinin güclənməsinə rəvac verəcək. Enerji məsələləri üzrə ekspert Müslüm İbrahimov da xurğulayır ki, Azərbaycan həyata keçirdiyi böyük enerji layihələri ilə beynəlxalq aləmdə özünü tanıda bilib: “Azərbaycan Cənubi Qafqaz regionunun geosiyasi və iqtisadi konturlarının müəyyən edilməsinə təsir edə bilir. Bu layihələr Azərbaycanın böyük dövlətlərlə sıx əməkdaşlıqlarının qurulmasına şərait yaradıb. Layihələr ölkəmizin dünya iqtisadiyyatına sürətli inteqrasiyasını təmin edib. “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi Azərbaycanın mövqeyini gücləndirib. Bu layihələr Azərbaycanı geoiqtisadi məkanda söz sahibinə çevirib. Azərbaycan belə layihələrdə iştirak etməklə beynəlxalq arenada həm siyasi, həm də iqtisadi nüfuzunu yüksəldir”.
Burada bir məsələni də qeyd edək ki, Azərbaycan qaz ixracını artırmaqla yanaşı, ölkədən kənarda neft-kimya, neft emalı, boru kəməri və mayeləşdirilmiş təbii qaz layihələrini genişləndirməyə də davam edir. Ölkədə və ondan kənarda qaz emalı və neft-kimya zavodlarının istismara verilməsi, qazla işləyən yeni sənayenin yaradılması fəaliyyətin digər mühüm tərəflərini təşkil edir. Türkiyədə STAR və “Petkim” kimi zavodlar bunların real təsdiqidir. Təbii qazın istehsal payının artırılması ilə yanaşı, neft və qaz emalının, kimya məhsullarının təkmilləşdirilməsi Azərbaycanda daha sabit gəlir və davamlı inkişaf üçün şərait yaradır. Qarşıdakı dönəmdə isə daha perspektivli "Şahdəniz-3" layihəsi də həyata keçiriləcək. "Şahdəniz-3" dənizdə yerləşən yatağın işlənilməsinin ən böyük mərhələsidir. Bütün bunlar həm də azalan neft gəlirlərini uğurla kompensasiya etməyə imkan verir.
Ramil QULİYEV
