Krım radiosunda Qobustan proqramının azərbaycanlı müəllifi nələr açdı...

Həbib Məmmədov: "Diaspor rəhbərliyinə deyirdim ki, Azərbaycandan bura müğənni xanımları dəvət edirsiniz, alimlər, tarixçilər isə..."
Krım radiosunda Azərbaycan dilində "Qobustan" proqramı fəaliyyət göstərir. 1997-ci il martın 21-də - Novruz bayramı günü ilk dəfə efirə çıxan ana dilli proqramın müəllifi və redaktoru Həbib Məmmədov "Bakı-Xəbər"in qonağı oldu...
- Həbib müəllim, bildiyimiz qədər, Siz Bakıda müəllimliklə məşğul olmusunuz. Birdən-birə müəllimlik fəaliyyətinizi dayandırıb Krıma getdiniz. Krıma getmək istəyiniz hardan yarandı?
- Azərbaycandan Krıma gedənlər ya istirahətə gedirlər, ya da gün-güzəran, pul qazanmağa. Gedənlərin 99 faizi alver edib pul qazanmağa gedir. Ancaq mənim Krıma getməyim nə istirahət, nə də pul qazanmaq məqsədi daşıyırdı. Azərbaycanın dərdlərini yaymağa, mədəniyyətini təbliğ etməyə getdim. Azərbaycan xalqı böyük xalqdır, bizim çox zəngin mənəvi dəyərlərimiz, qədim mədəniyyətimiz, qədim tariximiz var. Digər tərəfdən də, biz Qarabağ problemi yaşayırıq. Azərbaycan xalqı günahı olmadan müharibəyə cəlb edilib və zaman-zaman torpaqları ermənilər tərəfindən işğal edilib. Məni narahat edən bu dərdlərə görə Xətai rayonu Əhmədli qəsəbəsində işlədiyim məktəbdən ayrıldım...
- Neçənci ildə getdiniz?
- 1996-cı ildə. Mən o vaxt Bakıda müalicə alan xocalılılarla görüşürdüm, onlar barəsində silsilə yazılar yazırdım. O məqalələr "Bakı-Baku", "Səhər" qəzetlərində və digər mətbuat orqanlarında çap olunurdu. Sonra fikirləşdim ki, mənim səsim ancaq respublika daxilində eşidilir, amma Azərbaycanın səsi ölkə hüdudlarından kənara yayılmalı, bütün dünya Azərbaycan həqiqətlərini duymalıdır. Hər bir Azərbaycan vətəndaşı, Azərbaycan ziyalısı Azərbaycan Respublikası Prezidentinə kömək olmalıdır, dövlətimizin apardığı siyasəti yaymalı, təbliğ etməlidir. Mən həm bir ziyalı, həm də bir vətəndaş kimi bu işə başlamağa qərar verdim. Mən Rusiyaya da, digər yaxın respublikalara da, elə Krıma da məktublar yazırdım ki, icazə verin gəlib orada məktəb açım.
- "Bazar günü" məktəbi açmaq istəyirdiniz yəqin ki?
- Bəli. Mən ideyama ilk müsbət cavabı Krımın Sevastopol şəhərindən-oradakı "Vətən" Cəmiyyətindən aldım. Onlar cavab yazdılar ki, burada məktəb açmaq lazımdır, müəllimə ehtiyac var. Onu da deyim ki, mənim Krıma getməyə yol pulum yox idi, məktəbdən aldığım məvacib o qədər çox deyildi ki, onunla harasa gedə biləm. O vaxt düşünürdüm ki, Bakıda imkanlı adamlar çoxdur, biznes sahibləri var, onlar mənim Krıma getməyimə maddi cəhətdən kömək edəcəklər, gedib orada Azərbaycanı təbliğ edəcəyəm, uşaqlara ana dilimizi, tariximizi tədris edəcəyəm. Təəssüf ki, gözləntilərim özünü doğrultmadı...Yayındırıcı cavablar verən iş adamları sayəsində səfərim xeyli ləngidi. Onda gördüm ki, iş adamlarının çoxunun vətən sevgisi dilindədir, onlar mənə kömək etmədilər. Lakin bütün çətinliklərə baxmayaraq, Krıma getməyə nail oldum...
- Krımda necə qarşılandınız? Krım əhalisinin Qarabağ həqiqətləri barədə bilgisi var idimi?
- Mən sualınıza cavab verməzdən əvvəl istəyirəm oradakı diasporumuz haqqında danışım. Onlar gərək Azərbaycanı yaxşı təbliğ etsin, bu sahədə aktiv olsunlar. O aktivliyi Krımda görmədim. Diaspor var, insanlar yığışırlar da, çıxışlar da edirlər, lakin məqsədsiz toplaşırlar...
- Deyirsiz ki, onların işləri nəticə vermir...
- Bəli. Ona görə nəticə vermir ki, Azərbaycan ziyalıları arxa planda təsvir olunur. Azərbaycanı təbliğ etmək üçün onun tarixini, mədəniyyətini, keçdiyi yolu bilmək lazımdır. Bu işi bilməyən Azərbaycanı necə təbliğ edə bilər? Oradakı diaspop üzvləri bazardan seçilmiş adamlardır. Yəni kimi pulu var, bazarı idarə edirsə onu da irəli çəkib dispor sədri qoyurlar. Mən özüm bir neçə dəfə diaspor yığıncaqlarında iştirak edib kəskin çıxışlar etmişəm. İlk kəskin çıxışlarım Sevastopol şəhərində fəaliyyət göstərən diaspor qurumunun yığıncaqlarında başladı. Onlara deyirdim ki, belə fəaliyyət göstərmək olmaz, ermənilər bizə qarşı güclü təbliğat aparır, siz onların qarşısına tarixi faktlar qoymalısınız. Axı ermənilərin Qarabağa köçürülmə tarixi var. Onlar bizim torpaqlara dünən gəlib. Bunları demək lazımdır. Gərək özümüzünkülər bunu bilsin və başqa xalqlara da çatdırsın. Bu gün tarixçilərimiz böyük işlər görür, yeni araşdırmalar, tarixi faktlar çıxarırlar, onları xaricə çatdırmaq lazımdır. Dövlət öz işini görür. Bəs ziyalılar, xaricdə fəaliyyət göstərən diaspor qurumları niyə bu sahədə iş görmür?
- Məktəb aça bildinizmi?
- Bəli. "Bazar günü" məktəbini açdıq, bir il də fəaliyyət göstərdi. Onu da deyim ki, oradakı ailələrin uşaqları Azərbaycan dilinə, mədəniyyətinə yaddır. Ata azərbaycanlı, ana isə rusdur. Ana uşağa rus dilini, rus mədəniyyətini öyrədir. Əsas yük atanın üzərinə düşür, o, uşağına Azərbaycan dilini öyrətməlidir, mədəniyyətimizi, ədəbiyyatımızı, tariximizi təlqin etməlidir. Uşaqların Qarabağ haqqında məlumatı olmalıdır. Həftədə bir dəfə uşaqları yığıb onlara Azərbaycanı öyrədirdim. Azərbaycan dilindən, tarixindən danışırdım, xəritəni göstərirdim. Uşaqları Azərbaycana yovuşdurmaq, onlara bu hissləri aşılamaq istəyirdim. Azərbaycançılıq ruhunu uşaqlarda öldürüblər, burada uşağın günahı yoxdur, təqsirkar atalarıdır. Diaspor nümayəndələri evlərə getməli, azərbaycanlı uşaqlarla iş aparmalıdır. Mən dispor rəhbərliyinə deyirdim ki, siz Azərbaycandan bura musiqiçiləri, müğənni xanımları dəvət edirsiz, eybi yox, onlar da gəlməlidir, ancaq onlarla bərabər alimlər, tarixçilər, yazıçı və şairlər də dəvət edin, gəlib Azərbaycan haqqında danışsınlar. Mənə cavab verdilər ki, bura alim yeri deyil, biz akademiya açmırıq. Bəs onda təbliğatı necə aparmalıyıq?
- Məktəb niyə bağlandı?
- Maraqlı olmadılar. Məktəb bağlanandan sonra məni bazara apardılar, bir il bazarda araba çəkdim. Nə olar, adam araba da çəkər, burada eyib iş yoxdur. Birinci Pyotr Hollandiyada gəmi düzəldirdi, işləyirdi, o bunu rus xalqının xeyri üçün edirdi.
- "Qobustan" verilişindən danışaq. Bu proqramın açılması haqda danışmağınız maraqlı olar. "Qobustan"a qədər Krım radiosunda Azərbaycan dilində veriliş var idimi?
- Bilirsiz ki, Krım çoxmillətli bir diyardır. Krım radiosunda müxtəlif xalqların dilində proqramlar yayımlanır. Bir gün evdə oturub kitab oxuyurdum. Radioda erməni dilində veriliş verilirdi, sonra o verilişin rus dilində tərcüməsi səsləndirilirdi. Verilişdə deyirdilər ki, Azərbaycan xalqı vəhşi bir xalqdır, onlar erməniləri Sumqayıtda yandırıb kabab ediblər (Belə çıxır ki, biz erməni əti ilə kabab bişirmişik-H.Ə). Guya ki, Qarabağda demokratiya qalib gəlib, orada yaşayan ermənilər Azərbaycanın zülmündən (?) azad olub, demokratik şəraitdə yaşayırlar. 1921-ci ildə Qafqaz bürosu olub, guya ki, Stalin tərəfkeşlik edib Qarabağı Ermənistandan qoparıb Azərbaycana verib. Baxın, çıxışların məzmunu bu cür idi.
- Ermənilər qondarma respublikanı təbliğ edirdilər?
- Bəli. Ermənilər o verilişdə tarixi tərsinə təqdim edirdilər. Bizimkilər tarixi bilmədiyindən cavab verə bilmir, orada yaşayanlar da ermənilərin məlumatından istər-istəməz təsirə düşürdülər. Ermənilər bundan istifadə edərək "türklər bizi qırıb, öldürüb, yazıq millətik, dünya bizi müdafiə etməlidir" deyirdilər o proqramda. Bu çıxışlarla onlar başqa xalqları öz qondarma siyasətlərinə inandırırdılar. Verilişin səhəri gün getdim radionun binasına. Radioda baş redaktor işləyən Natalya Pavlovna Kravçukun qəbulunda oldum. Mən ona içəri girən kimi sual verdim: mənə deyin görüm, hindulardan müasir Avropaya qədər dünyanın harasında vəşhi xalq obrazı var? O da dedi ki, belə bir şey yoxdur, xalq vəhşi ola bilməz, xalqın içində vəhşi insanlar tapıla bilər, bu da hər ölkədə ola bilər. Dedim bəs bunu bir xalqın adına bağlamaq nə qədər doğrudur? Cavab verdi ki, yolverilməzdir. Soruşdum ki, Natalya Pavlovna, bəs necə olur ermənilər sizin radioda Azərbaycan xalqını vəhşi xalq adlandırır? Azərbaycan xalqı dünyaya Nizami kimi dahi bəxş edib. Həmin o xalqın nümayəndəsiyəm. Sizə elə gəlmirmi ki, onlar Azərbaycan xalqını gözdən salırlar. O qəti şəkildə tədbir gördü və erməni verilişinin aparıcılarına, redaktorlarına töhmət verdi, "bu hərəkətlərinizi yığışdırın" dedi. Krım çoxmillətli, yerdir ermənilərin apardığı təbliğatdan da hamı xəbər tutur. Soruşdum ki, nə üçün sizin radionuzda Azərbaycanın səsi yoxdur? Dedi ki, o sualı özünüzə verin, nə üçün sizin bu radioda səsiniz yoxdur? Mən sizin üçün proqram açıram, işə başlayın.
- Demək, verilişinizin yayımı belə başlayıb. Əsasən hansı mövzuda olur verilişləriniz? Qarabağ həqiqətlərini yaya bilirsinizmi?
- Proqram açılanda mənə dedilər ki, millətlər arasında münaqişəyə səbəb olacaq mövzulara toxunmayın, verilişlər mədəniyyətlə, incəsənətlə, ədəbiyyatla bağlı olsun. Ən böyük, təsirli siyasət mədəniyyət siyasətidir. Qərara gəldim ki, mədəniyyətlə bağlı proqramlar hazırlayım. Beləliklə, 1997-ci ilin mart ayının 21-də, Novruz bayramı günü efirə çıxdım, ilk verilişimizi Səməd Vurğun poeziyasına həsr etdim.
- Həmin gün həm də Səməd Vurğunun doğum günüdür...
- Elədir. Əlimdə materialım olmadığı üçün " Keçmiş Sovet poeziyasında Səməd Vurğunun yeri" mövzusunda oldu veriliş.
Sonra Novruz haqqında danışdım. Yadımdadır, efirə Qulu Əsgərovun muğamları, ifaları ilə efirə çıxdıq. Muğam Azərbaycan musiqisi kimi orada səsləndirildi. Mən redaktora dedim ki, bizim milli musiqimiz saz və muğamdır. Efirə başladıq. Sonra orada yaşayan azərbaycanlı qızı Leyli Kərimova da verilişə qoşuldu, o, "Qobustan" proqramının rus dilində aparıcısı oldu. Yüksək səviyyəli bir xanımdır, 8 ildir ki, mənimlə "Qobustan"ı aparır...
- Maliyyə vəsaitini hardan alırsınız, verilişi maliyyələşdirə bilirsinizmi?
- Heç bir yerdən maliyyə almırıq, qonorarla təmin olunmuruq, verilişi könüllü aparırıq, ictimi əsaslarla işləyirik. Proqramı açanda fikirləşdim ki, ya Krımda yaşayan azərbaycanlılar, ya da Azərbaycandakı iş adamları verilişə maliyyə dəstəyi verər, lakin dəstək göstərən olmadı. Çünki Krım radiosunda hər bir xalqın milli verilişinə diaspor maliyyə verir, bizdən başqa hamısı maliyyələşir. Bir az səfirlik kömək etdi mənə. Bundan başqa kömək görmədim. Mən orada qoca Vera arvadın evini təmir etdim, o da bunun qarşılığında dedi ki, gəl, mənim evimdə yaşa. Orada yaşayıram. Oradakı azərbaycanlılar mənə heç bir yardım göstərmədi...
- Fəaliyyətinizə mane olan yoxdur ki?
- Ermənilərdən ciddi zərbə almışdıq. Orda merin müavini qadın idi, erməniyə ərə gedib. Ermənilər gedib ona şikayət edib ki, Bakıdan bir müəllim gəlib burada ermənilərin yalanlarını ifşa edir, Azərbaycanın təbliğatını aparır. Yuxarıdan radio şirkətinə tapşırıq gəlib ki, Azərbaycan dilində olan veriliş bağlanmalıdır. 1998-ci ilin sonlarında məni radiodan çıxardılar. Köməksiz qaldım. Radionun direktoru İvan Vasilyeviç idi. Çətinliklə onun qəbuluna düşdüm. Onun qəbulunda da dedim ki, bu veriliş xalqlar dostluğunu təbliğ etmək, sizinlə Azərbaycan arasında dostluq körpüsü yaratmaq, mədəniyyəti təbliğ etmək üçün açılıb, siz isə bunu bağlamısınız. "Mən verilmiş bağlamamışam, əksinə bu verilmiş çox xoşuma gəlir, mədəniyyəti təbliğ edir, sizin proqramınızı yuxarıdan zəng edib merin müavini bağlatdırıb. O mənə məsləhət gördü ki, get, Krım sakinlərindən verilişin bərpa edilməsi ilə bağlı imza topla gətir və mənə təqdim et. Çətinliklə də olsa imzanı topladım, burada azərbaycanlılar, demək olar ki, iştirak etmədi. İmzanı toplayıb Radio şirkətinin rəhbərinə təqdim etdi. O da merin qəbuluna gedib onu məsələdən agah etdi və mer öz müavinini işdən çıxardı. Bizim veriliş ondan sonra bərpa edildi. Hazırda efirə çıxırıq.
- Azərbaycana tez-tez gəlirsiz...
- Gəlirəm ki, Azərbaycanın bölgələrini dolanıb insanlarla görüşüm, onların səsini lentə yazıb radioda verim. Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçıları, veteranlarla görüşürəm. Onların söhbətini yazıram. Amma bir problem var ki, rayonları gəzməyə pulum çatmır, maliyyə çətinliyim olur. Pulum olsa daha çox iş görərəm, Naxçıvana gedərəm, orada yazılası hadisələr çoxdur. Lakin mənim işimə maliyyə dəstəyi verən yoxdur. Bu kimi işlərə maliyyə vəsaiti lazımdır. İnanın ki, əksər hallarda imkansızlıq üzündən otellərdə qala bilmirəm, vağzallarda, gözləmə zallarında yatıram. Amma vəsait olsa normal otellərə düşərəm. İnanın ki, görüləsi işlər çoxdur...Mən yorulmadan Azərbaycan mədəniyyətini, ədəbiyyatını, veteranlarını təbliğ edirəm, Qarabağ həqiqətlərinin başqa xalqlara çatdırılması üçün işlər görürəm.