Parisin Afrika ilə hərbi, siyasi və mədəni əməkdaşlıq sahəsində uğursuzluqları qitədə nəinki antifransız əhval-ruhiyyəsinin güclənməsinə, həm də Rusiya, Çin və ABŞ-ın təsirinin artmasına səbəb oldu. Bu barədə “Le Figaro” qəzetində dərc olunan 94 fransız senatorunun prezident Emmanuel Makrona ünvanladığı açıq məktubda deyilir.
Bununla yanaşı, senatorlar bildiriblər: “Bu gün Niger, dünən Mali, Mərkəzi Afrika Respublikası, Burkina-Faso Fransa və onun qoşunlarını, şirkətlərini rədd etdi. Afrikada bu hərəkat böyüyür, hətta Kot-d'İvuar kimi bizə yaxın ölkələrdə belə Fransa əleyhinə aksiyalar keçirilir. Dost qitə olan Afrika, deyəsən, Fransanı başa düşməyi dayandırıb və onun roluna, mövcudluğuna getdikcə daha çox meydan oxuyur”. Senatorlar Parisin Şimali Afrika, o cümlədən Əlcəzair, Mərakeş və Tunislə münasibətlərində də qeyri-müəyyənliyin mövcudluğunu qeyd ediblər. Eləcə də senatorlar bəyan ediblər ki, dünənki Fransa Afrikası hərbi Rusiya Afrikası, iqtisadi Çin Afrikası və diplomatik Amerika Afrikası ilə əvəzlənir. Məktubun müəllifləri ingilis dilinin artan populyarlığı ilə əlaqədar olaraq qitədə fransız dilinin rolunun tədricən azalmasına diqqət çəkiblər. Parlamentarilər Fransanın Afrikaya baxışına və onun Parislə əlaqələrinə yenidən baxılmasının zəruriliyi ilə bağlı fikirlərini bildiriblər. Onların fikrincə, yəqin elə vaxt gəlib çatıb ki, Afrika ölkələri Fransanın roluna və onun qitədəki mövcudluğuna getdikcə daha çox meydan oxuyur. Belə bir vaxtda Nigerdə son hərbi çevriliş nəticəsində hakimiyyətə gələn rəhbərlik Fransa ilə hərbi müqavilələri denonsasiya etdiyini açıqlayıb. Qərara əsasən, Nigerdə yerləşdirilən 1500 fransız hərbçisinin hamısı ölkəni tərk etməlidir. Öz növbəsində, Fransa hakimiyyəti Niger hərbçilərinin Parislə hərbi müqavilələri denonsasiya etmək qərarını tanımaqdan imtina etdiklərini bildirib. Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin bu xüsusda bəyanatında deyilir: “Fransa xatırladır ki, müdafiə sahəsində Nigerlə əməkdaşlığının hüquqi əsası Nigerin qanuni hakimiyyət orqanları ilə bağlanmış müqavilələrə əsaslanır”. Lakin Nigerdə hakimiyyəti ələ keçirən xunta qərarından vaz keçməyəcəyini, Fransa ilə hərbi sazişdən çıxdığını və ölkənin Paris, Vaşinqton, Abuca və Lomedəki səfirlərinin səlahiyyətlərinin ləğv olunduğunu bildirib. Nigerdə Fransanın France 24 telekanalının və RFI radiosunun yayımı da dayandırılıb. Qiyamçılar konstitusiya qaydasının bərpa olunmasını tələb edən Qərbi Afrika Ölkələri İqtisadi Birliyinin (ECOWAS) hərbi müdaxiləsinə lazımi cavab verəcəkləri ilə hədələyib. Nigerə gələn qərbi afrikalı vasitəçilər xuntanın rəhbəri Abdurahman Çhiani ilə görüşmədən ölkəni tərk ediblər. Nigerin vəzifədən kənarlaşdırılan prezidenti Məhəmməd Bazum isə hərbi çevrilişdən sonra verdiyi ilk bəyanatında “Vaqner” qruplaşmasının köməyi ilə mərkəzi Sahel regionunun tamamilə Rusiyanın təsir dairəsinə düşə biləcəyini deyib. Fransa Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun tədqiqatçısı Fransua Qalmet isə bildirir ki, Paris Afrikada uduzur və buna görə məsuliyyət elə Parisin öz üzərindədir: “Baş verənlərə görə günahın əsas hissəsi Makronun özündədir. İlk beşillik səlahiyyət müddətindən bəri o, xüsusilə bəzi Afrika dövlətlərinin başçıları ilə münasibətlərdə təkəbbürə görə tənqid olunur”. Ekspert hesab edir ki, eyni zamanda, əsas problem Fransa liderinin sözləri ilə əməlləri arasındakı uçurumdadır: “Makronun qitə ilə münasibətlərdə “yeni dövrə başlamaq” barədə yüksək vədlərinin əksinə olaraq, Parisin strategiyası əslində dəyişməz qalıb: hərbi bazalar və ölkələrin inkişafına iqtisadi yardım. Bu fonda Nigerdəki çevriliş Paris üçün tamamilə sürpriz oldu - Makron hətta hadisələrin belə inkişafını qabaqcadan görmədiyi üçün kəşfiyyatını danladı. Həmin çevrilişdən əvvəl Fransanın xarici işlər naziri Ketrin Kolonna Nigeri Parisin qitədəki əsas tərəfdaşı adlandırıb və onun prezidenti Məhəmməd Bazuma yeni maliyyə yardımı vəd edib. Ardınca Bazum öz mühafizəsi tərəfindən devrildi və Fransanın Afrika strategiyası gözümüzün qabağında dağılır”.
Nigerdəki üsyan Atlantik okeanından Qırmızı dənizə qədər uzanan zolaqda Fransanın nəzarətinin itməsinə gətirib çıxarır. Təkcə 2020-ci ildən 2023-cü ilə qədər Mali, Qvineya, Sudan, Burkina Fasoda, indi isə Nigerdə hakimiyyət dəyişib və bundan itirən də məhz Fransadır. Çünki Afrikada çevrilişlər Fransa əleyhinə çıxışlarla müşayiət olunur. Paris Beynəlxalq Strateji Tədqiqatlar İnstitutunun tədqiqatçısı Reem Momtaz Bloomberg-ə müsahibəsində qeyd edir: “İndi Mali və Burkina-Fasodan sonra üçüncü keçmiş Fransa koloniyasında dövlət çevrilişi baş verir. Fransa əleyhinə nümayişlər. Nigerdə Fransa səfirliyinə hücum və fransız ordusunun ölkədən çəkilməsi çağırışları artır. Mali və Burkina Fasoda bu çağırışlar artıq həyata keçirilib. Vəziyyət Nigerdə təkrarlana bilər. Mali və Burkina-Fasonun yeni hakimiyyət orqanları Fransa səfirlərini öz ərazilərindən qovub, Fransanın RFI və “France 24” kanallarının yayımını qadağan edib”. ansanın keçmiş xarici işlər naziri Dominik de Vilpen qeyd edir: “Afrika bizə qarşı qiyama qalxır. Bu ölkələri neytral hesab edənlər yanılır. Onlar hazırda Rusiyanın xidmət etdiyi dünya siyasətinin rıçaqlarıdır”. Vilpen deyib ki, Rusiya və Çin Afrikada öz infrastruktur layihələrini inkişaf etdirir, eyni zamanda qitədə anti-Qərb təbliğatı aparır. Mərakeşli politoloq Rahid Toutunun fikrincə, Fransanın Afrika siyasəti uğursuzluqla nəticələnib. O qeyd edib ki, keçmiş Fransa koloniyalarından heç biri əhəmiyyətli inkişafa nail olmayıb. Toutunun sözlərinə görə, Fransa yanaşmasını dəyişməsə, o zaman təşəbbüs tamamilə Rusiya və Çinin əlinə keçəcək. Bundan əlavə, Toutu qeyd edir ki, Şimali Afrika ölkələri, xüsusilə Mərakeş də Fransadan üz döndərirlər. O, Fransanın Mərakeş iqtisadiyyatına yatırılan investisiyalarının ardıcıl azalmasına diqqət çəkir.
Ramil QULİYEV
