İranda hökumət əleyhinə son kütləvi etirazların ardınca fərqli ölkələrdə dövlət qurumları, parlamentlər, universitetlər və beynəlxalq təşkilatlar vasitəsilə cənub qonşumuzla bağlı təşkil olunan konfrans və iclasların sayı olduqca artıb.
Güney Azərbaycandan olan hüquq müdafiəçisi Şahin Xiyavlı bu yaxınlarda qatıldığı Avropa Parlamentində İranla bağlı təşkil olunan iclasların biri haqqında danışarkən maraqlı məqamlara toxunub.
O qeyd edib ki, bu toplantı Avropa Parlamentinin Demokratiyaya Dəstək və Seçki Koordinasiya Qrupu tərəfindən təşkil edilib: “Bu qrupun məqsədi Avropa İttifaqına üzv olmayan ölkələrdə parlamentar demokratiyanın gücləndirilməsi üçün çalışmaqdır. Bu, əslində bir dialoq toplantısı idi”. Hüquq müdafiəçisinin sözlərinə görə, dialoq sessiyasında İranda son illərdə baş verən kütləvi etirazlar və bu etirazların nədən uğurla nəticələnmədiyi müzakirə olunub: “Toplantı iki bölümdən ibarət idi. Birinci bölüm İranda bugünə qədər baş vermiş ictimai hərəkatlardakı çətinliklər haqqında idi. Niyə bugünə qədər uğur əldə olunmayıb? Bunun səbəbləri nədir? Bu haqda danışıq oldu və iştirakçılar mənsub olduqları toplumların görüşünü əks etdirdilər. İkinci mövzu isə bu idi ki, Avropa Parlamenti İranda qadınlara, özəlliklə də mədəni toplum qurumlarına necə dəstək verə bilər. İnsan haqları qurumlarına həm daxildə, həm xaricdə necə və hansı yollarla dəstək verilə bilər”. Şahin Xiyavlı “Amerikanın səsi” radiosuna müsahibəsində qeyd edib ki, İranda ictimai-siyasi hərəkatların uğursuz nəticələnməsinin bir səbəbi Güney Azərbaycanın siyasi rolu və ümumiyyətlə, türklərin rolunun müxalifət qüvvələri tərəfindən yetərincə diqqətə alınmamasıdır. O, həmin dialoq sessiyasında İran hakimiyyətinin türk dil haqları müdafiəçilərinə tətbiq etdiyi basqılara işarə edərək, müxalifət qüvvələrinin də ana dili məsələsində İslam Respublikasından fərqli düşünmədiklərini önə çəkib: “Öz dillərində təhsil haqqı istəyən insanları tuturlar, işgəncə edirlər, 4 il, 5 il həbs verirlər, sürgünə göndərirlər və deyirlər ki, bunlar bölücüdür, pantürkistdir. Eyni zehniyyət elə müxalifətdə də vardır. Son zamanlarda Rza Pəhləvinin bir açıqlaması var bu xüsusda. Mən orada dedim ki, siz İranda insan haqları, demokratiya və ya rejim dəyişikliyi istəyirsənizsə, Güney Azərbaycanın və ümumiyyəylə türklərin rolunu görməzdən gəlmək olmaz. İran xaricində fəaliyyət göstərən müxaliflətdə bir görməzdən gəlmə var. Bu da, sözün düzü, bir qüdrət məsələsidir. Çünki müxaliflər də nəticəni, qüdrəti türklər ilə bölüşmək istəmir. Türklərlə müqayisədə digər etnik qruplarla daha rahat bir araya gələ bilirlər. Biz bilirik ki, bir çox quruma mənəvi və maliyyə dəstəyi verilir, mediadan tutmuş fərqli sahələrə qədər. Amma türklərə gələndə bu dəstək yoxdur. Avropa İttifaqı da görməzdən gəlir... Amma türklərin İranda keçmişi var və əgər biz istəyiriksə İranda hər hansı bir dəyişiklik olsun, mütləq türklərin rolunu görmək lazimdir. Bu mənada da beynəlxalq insan haqları qurumları və ya digər görüşmələrdə türklər mütləq orada ağırlıqla təmsil olma haqqına sahib olmalıdırlar”.
Baş verənlərlə bağlı Türkiyənin “açıkradyo” portalı da mühüm məqamlara diqqət çəkir. Burada qeyd edilir ki, İranda yaşayan Azərbaycan türklərinə beynəlxalq miqyasda diqqət artır və bu, molla rejimini çox ciddi narahat edir: “Bu günlərdə İsrail parlamentinin 32 üzvü birgə bəyanatla çıxış edərək bildirib ki, İrandakı Azərbaycan türkləri təzyiq altındadır və və onlar bu təzyiqlərdən azad edilməlidir. Yəni İsrail parlamentinin ən azı dörddə biri rəsmi açıqlama ilə Güney Azərbaycan adlı dövlət yaradılmasını istəyir. Sözsüz ki, rejim bu vəziyyətdən narahatdır. İsraillə Azərbaycan dövləti arasında yaxınlaşma və əməkdaşlıq səyləri də rejimi eyni dərəcədə narahat edir. Bu vəziyyətdə İran rejimi ilə xalq arasında qarşıdurma bütün şiddəti ilə davam edir. Şübhəsiz ki, bu qarşıdurmanın çoxlu cəbhələri var. Bu cəbhələrin başında hicab gəlir. Molla rejimi ötən həftə ən azı 2000 mağaza, müəssisə və restoranı, hətta bir neçə nəhəng alış-veriş mərkəzini hicabsız müştəri qəbul etdiyi üçün bağlayıb, minlərlə insanı işsiz və ac qoyub. Bununla da əslində, xalqı daha da qəzəbləndirdi. Amma xalqın seçimi xidmət üçün hicab tələb edən müəssisələrdən alış-veriş etmək deyil. İranlı qadınlar sadəcə hicabdan xilas olmaq istəmirlər. Bütün dissident iranlı kişilər və qadınlar geyim qaydasını tamamilə dəyişmək istəyirlər. Bu səbəbdən xüsusilə insanların sıx olduğu şəhərlərdə təkcə başını açıq saxlayan qadınlarla yanaşı, qısa ətək geyinənlərə, açıq-saçıq paltar geyinən gənc xanımlara və şortikli kişilərə də rast gəlmək mümkündür. Xalq tərəfindən hələlik heç bir geri çəkilmə yoxdur. Əksinə, iş o yerə çatdı ki, ötən həftə bir çox iranlı gənc qadın sevgililəri ilə motosiklet sürdü və böyük qruplar şəklində Tehran küçələrini gəzdi. İranlı müxaliflər, xüsusən də qadınlar, ümumiyyətlə, gənclər aylardır ki, siyasi bir hərəkət kimi rahat paltarda başları açıq şəkildə musiqi ifa edir və rəqs edirlər. Beləliklə, mübarizə davam edir. Bu günlərdə isə İranın qadınlardan ibarət Buzüstü Xokkey Milli Komandası Taylandda keçirilən çempionatda İranın dövlət himnini müşayiət etməyib. Dünyanın heç bir ölkəsində idmançıların belə qruplarda öz himnlərinə qarşı “müharibə” elan etməsini müşahidə etmək mümkün deyil. İran xalqı ilə molla rejimi arasında müharibə olduğunu deyəndə, buna diqqət çəkmək lazımdır”. Bu arada o da bəlli olub ki, İranda din xadimləri ilə rejim arasında da çatlar yaranır. ABŞ-ın Müharibə Araşdırmaları İnstitutu bildirir ki, son bir ay ərzində İranda din xadimlərinə qarşı hücumlar artıb: “Aprel ayında din xadimlərinə qarşı 4 hücum olub. Belə insidentlər əvvəlki aylara nisbətən bir neçə dəfə artıb”. Qərb analitiklərinin fikrincə, bu gedişlə, ölkədə hakimiyyət əleyhinə etirazlar daha da güclənə bilər.
Tahir TAĞIYEV
