ABŞ dollarının dünya ticarətində payının azalması son dövrlərdə daha sürətli xarakter daşımağa başlayıb. Məsələ burasındadır ki, ticarətdə dollardan imtina edən ölkələrin sayı sürətlə artır.
Həmin ölkələr sırasına qoşulan Argentina Çindən idxalı dollarla deyil, yuanla ödəyəcək. Cənubi Amerika ölkəsinin iqtisadiyyat naziri Serxio Massa məsələ ilə bağlı qeyd edib: “Çinlə svop əməliyyatını aktivləşdirəcəyik ki, bu da bizə bu ölkədən idxalı yuanla ödəməyə imkan verəcək və bununla da apreldə 1,04 milyard dolları və may ayından etibarən isə 790 milyon dolları əvəz edəcək”.
Serxio Massa qeyd edib ki, ölkə tarixindəki ən pis quraqlıq səbəbindən Argentinanın ixracı 15 milyard dollar azalıb: “Bu, iqtisadi fəaliyyət və istehsal üçün əsas olan material və malların idxal səviyyəsini saxlamaq üçün ehtiyatlarımızı qorumağı çətinləşdirdi”. Onun sözlərinə görə, Çinlə ticarətdə yuana keçid Argentinaya daha çox “azadlıq” verəcək və ehtiyatlarını gücləndirəcək. Digər Cənubi Amerika ölkəsi olan Braziliyanın prezidenti Luis İnasiu Lula da Silva beynəlxalq ticarətdə dolların üstünlüyünə qarşı çıxış edib, ticarəti milli valyutalarda inkişaf etdirmək və yeni maliyyə alətləri yaratmaq barədə təkli irəli sürüb: “Hər axşam özümə sual verirəm: niyə ticarətdə bütün ölkələr dollara bağlanmalıdır? Niyə biz bunu valyutalarımıza bağlaya bilmirik?... Ümumiyyətlə, kim belə qərara gəldi ki, qızıl standartından imtina etdikdən sonra valyuta yuan, real və ya peso deyil, dollar olmalıdır?”. Siyasətçinin fikrincə, belə vəziyyət inkişaf etməkdə olan ölkələrin maraqlarına cavab vermir. Mərkəzi banklar alternativ hesablaşma mexanizmlərini işləyib hazırlaya bilərdi. Lula da Silva Lula da Silva BRICS ölkələrinin (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika) özləri arasında hesablaşmalarda dollara alternativ üzərində düşünməyi təklif edib. Bu arada qeyd edək ki, Braziliya və Çin öz valyutalarını dollara çevirmədən birbaşa milli valyutalarla hesablaşmalar aparmaq haqqında razılıq əldə ediblər. Çin və Braziliya bunun üçün maliyyə-klirinq palatasının yaradılmasını elan ediblər. Bunun sayəsində ölkələr öz valyutalarını dollara çevirmədən birbaşa hesablaşmalar apara biləcəklər. Bu, əməliyyatların sürətləndirilməsinə və dəyərinin azaldılmasına, həmçinin ticarət və investisiyaların genişləndirilməsinə kömək edəcək. xatırladaq ki, Çin son 13 ildə Braziliyanın əsas ticarət tərəfdaşı olub. 2022-ci ildə ölkələr arasında ticarət dövriyyəsi 150 milyard dollar təşkil edib.Braziliyanın idxalının beşdə biri Çindən gəlir, Çin bazarının isə ixracın üçdə birindən çoxu bura yönəlir. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “Total Research” şirkətinin strateji araşdırmalar üzrə mütəxəssisi Nikolay Vavilov qeyd edir: “Unutmamalıyıq ki, Braziliya və Çin Rusiya, Hindistan və Cənubi Afrika ilə birlikdə BRİKS-in bir hissəsidir. Hazırda bu birlik qlobal iqtisadiyyatın mühüm iştirakçısıdır. BRİKS ölkələri dünya əhalisinin təxminən 43%-ni və dünya ÜDM-nin təxminən 31,5%-ni təşkil edir ki, bu da G7-nin 30,7%-lik payından çoxdur. Bütün beşlik çərçivəsində milli valyutalarda hesablaşmalara keçid prosesləri fəal şəkildə davam edir və vahid hesab vahidinin yaradılması məsələsinə baxılır”. Bundan əlavə, yeni ölkələr BRİKS-ə qoşulmaq istəyir. Belə ki, Cənubi Afrika Respublikasının Rusiya Federasiyasındakı səfiri Mzuvukile Maketuka 13-ə yaxın ölkənin quruma maraq göstərdiyini və onların demək olar ki, yarısının müraciət etdiyini bildirib. Argentina, İran və Əlcəzair BRİKS-ə qoşulmaq üçün müraciət edib. Misir, Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı da birliyə qoşulmaqda maraqlıdır. Vavilov bildirir ki, nəticədə 2023-cü ilin sonunadək iştirakçıların siyahısını genişləndirmək olar: “Dünyanın əksər ölkələri ABŞ-ın hansı siyasət yürütdüyünü görüb və onların aktivlərinin sadəcə olaraq dondurula və ya oğurlana biləcəyindən ehtiyat edərək dünyanın ehtiyat valyutası kimi dollardan xilas olmaq istəyir. Hazırda Çin və onun yuanı, eləcə də getdikcə artan ölkələrin milli valyutalarda hesablaşmalara keçməsi dolların hegemonluğuna zərbə vurmağın yeganə yoludur”.
Onun sözlərinə görə, BRİKS ölkələrinin dünya iqtisadiyyatında hazırkı payını nəzərə alsaq, dollarla hesablaşmalardan imtina etməsi Amerika valyutasına ciddi ziyan vuracaq: “Prosesə Yaxın Şərq və Latın Amerikasından yeni iştirakçılar qoşulsa, zərbə daha çox dağıdıcı olacaq”. Ekspert xatırladıb ki, Çin və Səudiyyə Ərəbistanı arasında neftin yuana alqı-satqı üzrə artıq müqavilələri var. O, həmçinin qeyd edib ki, indiki geosiyasi vəziyyətdə qlobal maliyyə sisteminin dəyişməsi tendensiyası müşahidə olunur və de-dollarizasiya prosesi sürətlə gedir: “Lakin vahid milli valyutanın işlək variantının yaradılması haqqında danışmaq hələ tezdir. Çox güman ki, yuan və dollara konvertasiya edilmədən birbaşa milli valyutalarda hesablaşmalar müvəqqəti alternativ olacaq”. Valyuta ehtiyatları 60 milyard dollara yaxınlaşan Azərbaycan da prosesləri diqqətlə izləyir. Qeyd edək ki, həmin ehtiyatların təxminən yarısı dollarda saxlanır. Amma təkcə Azərbaycan yox, dünyanın bir çox digər ölkələri də ehtiyatlarında dolların payını azaltmalı olacaq. Çünki ABŞ-ın dolları iqtisadi təzyiq alətinə çevirməsindən ötən dövr ərzində bu valyutanın beynəlxalq ticarətdə rolu sürətlə azalmaqdadır. İndi ölkələrin bir çoxu qarşılıqlı ticarət əməliyyatlarında dollardan yox, ya milli pullardan, ya da başqa valyutalardan, məsələn, avrodan, yuandan istifadə edir. Hazırda Çinin siyasəti, Rusiyanın, Braziliyanın ona dəstəyi fonunda yuana maraq sürətlə artır. Çinin son hədəfi yuanın beynəlxalq səviyyəyə çatdırmaqdırsa, onun birbaşa məqsədi qismən ABŞ-ın Çin və digər ölkələrə tətbiq etdiyi sanksiyalar və ya tariflərə görə beynəlxalq sistemin qeyri-dollarlaşdırılmasıdır. Bu, Şanxayda satılan neftin müqaviləsini təşviq etmək üçün keçiddə və Çinin baş bankının mərkəzli strategiyası ilə həlledici sıçrayışda əks olunur. Həmçinin Çindən geniş idxal, eləcə də əlaqələri möhkəmləndirmək üçün digər səbəbləri var. Çin, şübhəsiz, şirkətlərinin öz valyutasında neft və qaz almasına şərait yaradır, xarici valyutada dəyişikliklərdən ziyana qalmaqdan yayınır və ABŞ dollarının üstünlüyünü topa tutur. Rəsmi Pekin ABŞ-ın təzyiqlərinə sinə gərə bilsə, onun səyləri ekspertlərə görə, çoxqütblü dünyanın ortaya çıxması üçün maliyyə təməlini yaradacaq. Məhz bütün bunlar fonunda, Azərbaycan da daxil olmaqla, digər ölkələrin ehtyiatlarında dolların payını azaltması qaçılmaz sayılır. Burada onu da qeyd edək ki, artıq Azərbaycan da Rusiya, Türkiyə kimi ölkələrlə ticarətdə artıq milli valyutadan istifadəyə start verib. Bu prosesin daha da genişlənməsi gözlənir.
Ramil QULİYEV
