ABŞ-ın Əfqanıstan üzrə sabiq xüsusi elçisi Zalmay Xəlilzad İranı “Əl-Qaidə” şəbəkəsinin mərkəzi adlandırıb. O, bununla bağlı müəyyən sübutların olduğunu da bildirib.
Sabiq elçi dedikləri fonunda ABŞ prezidenti Co Bayden administrasiyasını İrana qarşı əlavə sanksiyalar tətbiq etməyə və Tehranı beynəlxalq arenada təcrid etməyə çağırıb: “Bir vaxtlar Əfqanıstan “Əl-Qaidə” şəbəkəsinin fəaliyyət mərkəzi idi. İndi bunu İran edir”. Qeyd edək ki, Zalmay Xəlilzad vaxtilə ABŞ Dövlət Departamentinin Milli Təhlükəsizlik Şurasında və Pentaqonun strukturlarında çalışıb. Bundan başqa o, Kabil və Bağdadda səfir işləyib, Birləşmiş Ştatların BMT-də daimi nümayəndəsi olub. Zalmay Xəlilzad hazırda Ağ Evin məsləhətçilərindən biridir. Lakin İranın “Əl-Qaidə”yə qucaq açdığını təkcə o vurğulamır. Bundan əvvəl də ABŞ administrasiyası açıqlamalarla çıxış edib ki, “Əl-Qaidə” terror qruplaşmasının bir sıra liderləri Tehran hakimiyyətinin məlumatı olduğu halda İranda qalmaqda davam edir. ABŞ Dövlət Departamenti “Əl-Qaidə” liderlərinin Tehranda yaşamaqda davam etməsindən dərin narahatlığını ifadə edib. Qeyd olunur ki, Tehranda və Tehran ətrafında onların “Əl-Qaidə” şəbəkəsinin liderləri kimi fəaliyyətlərini davam etdirməyə kömək edilir. Bununla Tehran hakimiyyəti “Əl-Qaidə” şəbəkəsinin nümayəndələrinə “İranda təhlükəsiz yaşamağa” icazə verir. Amerikalı diplomatlar əlavə edir ki, İran “qara siyahılar”a daxil edilmiş terror qruplarının spektrini maliyyələşdirmə, təlim, silah və texnika ilə təmin etməkdə davam edir. Bu fonda diqqət ona yönəldilir ki, İran hələ də ölkədə yaşayan “Əl-Qaidə” liderlərini məsuliyyətə cəlb etməyə hazır deyil. Bundan əvvəl də ABŞ bəyan edib ki, İran “Əl-Qaidə” nümayəndələrinə ən azı 2009-cu ildən öz ərazisində fəaliyyət göstərməyə, o cümlədən pul vəsaitləri və silahlıları Cənubi Asiya və Suriyaya köçürməyə icazə verib. “Əl-Qaidə” terror təşkilatının faktiki lideri olaraq tanınan Sayif Əl-Adilin də hazırda İranda olmasına dair məlumatlar var. Əl-Adilin Birləşmiş Ştatların “Əl-Qaidə” lideri Ayman Əl-Zəvahirini Əfqanıstanın paytaxtı Kabildə hava hücumu zamanı öldürməsindən altı ay sonra terror qruplaşmasının rəhbərliyinə gətirildiyi məlum idi. Lakin bu informasiya bugünə qədər rəsmi olaraq təsdiqlənməmişdi. Əl-Adil ilə bağlı ən diqqətçəkən məqam isə onun hazırda İranda olmasıdır. Araşdırmalara əsasən, Sayif Əl-Adil prinsip etibarilə sələfləri Ayman Əl-Zəvahiri və Üsamə bin Ladendən təhlükəli hesab edilir. Onun hazırda “Əl-Qaidə” lideri olması ABŞ və əslində bütün dünya üçün heç də arzuolunan bir hal deyil. Əl-Adil professional hərbçi, Misirin keçmiş xüsusi təyinatlılar zabitidir. Bundan başqa o, 1990-cı illərin əvvəlindən başlayaraq Əfqanıstan, Pakistan və Sudandakı döyüşçülərə hərbi və kəşfiyyat təlimləri verən komandanın üzvü olub. İndi bəzi ekspertlər hesab edir ki, Sayif Əl-Adilin “Əl-Qaidə” terror təşkilatını İrandan idarə etməsi ABŞ-ın həm bu ölkəyə aviazərbələr endirməsi, həm də hərbi müdaxilə etməsi üçün əsas yaradır. İranın nüvə silahını inkişaf etdirməsi fonunda İsrail də müdaxiləni zəruri hesab edir.
Lakin İran rejiminin narazılıq yaradan fəaliyyəti təkcə bunlardan ibarət deyil. İranın Afrikada silah qaçaqmalçılığını illərdir davam etdirməsi də çoxdan narazılıq predmetidir. Qeyd edək ki, 1983-cü ildə Beyrutda yüzlərlə amerikalının ölümünə səbəb olan partlayışdan sonra beynəlxalq ictimaiyyət İranın gizli silah tədarükünü izləyir. Vaşinqtondakı “Gulf State Analytics” mərkəzinin baş məsləhətçisi Teodor Karasikin “Arabnews” qəzetində dərc olunmuş məqaləsində bu xüsusda qeyd olunur: “Tehranın silah istehsalı getdikcə təkmilləşir və bu sursat əsasən, Afrikada silahlı münaqişə zonalarında olan bazarlara göndərilir. Xüsusən, Sudanda yerləşən baza silah qaçaqmalçılığında tranzit mərkəzidir. İranın ticarət gəmiçilik sənayesi də Afrikanın şərq sahilindən Qvineya körfəzinə qədər akvatoriyanı ələ keçirmək niyyətindədir. Bu ticarət axınında silahlar əsas rol oynayır. İranın Afrika dövlətləri ilə bağlı xarici siyasəti fəallıq və təbliğat fonunda kəskin artıb. Bu ölkənin xarici işlər naziri keçən il Mali və Tanzaniyaya, bu il isə Mavritaniyaya səfər edərək diplomatik və gəmiçilik-ticarət imkanlarını müzakirə edib. Ömər Bəşirin dövründə İranın Sudanda silah zavodlarına malik olduğu günlərdəki kimi, indi də əsas ticarət silah alveri ilə bağlıdır. Körfəzdəki ərəb ölkələri tərəfindən artan qadağalar səbəbindən Yəmənə silah satışının çətinləşdiyi bir şəraitdə Tehran Afrika Buynuzu regionuna üz tutub. Ötən həftə Somali, Qətər, Türkiyə, BƏƏ, Böyük Britaniya və ABŞ arasında Somalinin silah qaçaqmalçılığı ilə mübarizə səylərini dəstəkləmək üçün saziş imzalanıb”. Politoloq yazır ki, İran dəniz vasitəsilə silah tədarükünü onilliklər ərzində eyni marşrutla həyata keçirir: “Ərəbistan yarımadasının cənub hissəsindən Afrika Buynuzuna qədər uzanan silah şəbəkəsi polis üçün çox mürəkkəbdir, lakin Bab-əl-Məndəb boğazından kənarda geniş akvatoriya qaçaqmalçıları yaxalamağa imkan verir. İran bir çox Afrika ölkələrinə silah satıb. Tədqiqatlar göstərir ki, İran sursatları hökumət qüvvələri (Qvineya, Fil Dişi Sahili, Keniya və Sudan), döyüşən mülki icmalar (Keniya, Cənubi Sudan və Uqanda), üsyançılar və milis qrupları (Fil dişi Sahili, Darfur) daxil olmaqla, bir sıra qurumlara göndərilir. İran silahlarının yanlış əllərə düşməsinin tarixi zəngindir. Tədqiqatlar onu da sübut edir ki, İran sursatları gizli yolla Nigerdə fəaliyyət göstərən “Əl-Qaidə” terrorçularına çatdırılır. Tehranın silah qaçaqmalçılığı BMT-nin Fil Dişi Sahilinə tətbiq etdiyi sanksiyalara zidd olub və BMT TŞ-nin Konqo Demokratik Respublikası və Darfura embarqolarını məqbul şəkildə pozub. İran bu məsələdə ehtiyatlı davransa da, qaçaqmalçılıq hallarını tam gizli saxlamaq mümkün olmur. İranın xarici işlər naziri Əmir Abdullahian seneqallı həmkarı Aissata Tall Sall ilə görüşündə Afrikanın Tehranın xarici siyasətindəki əhəmiyyətini və Seneqalın Afrikadakı mühüm mövqeyini vurğulayıb. Afrika Birliyinə keçən aya qədər Seneqal prezidenti Maki Sall və BMT-nin Liviyadakı missiyasına tanınmış Seneqal diplomatı Abdulaye Badili rəhbərlik etdiyi üçün Seneqal qitənin mühüm ölkəsi sayılır. Tehran Mali, Mavritaniya ilə yanaşı, Sahil regionunda və Şimali Afrikada, xüsusən də Liviyanın şərqində mövqeyini gücləndirməyə can atır. İran bu ölkələrdə apardığı danışıqlarda silah tədarükünü ön plana çıxarır. İsrailin Afrika Buynuzu dövlətləri, xüsusən Somali və Sudanla inkişaf edən qarşılıqlı əlaqələri gələcəkdə İranın silah satışını əngəlləyə bilər. Qərb və İsrail yaxşı bilirlər ki, Tehranın silah satışı Afrikanın bu dövlətlərinin daxilində qarşıdurma üçün zəmin yarada bilər. İran Afrikada daha çox nüfuz qazanmaq üçün silah qaçaqmalçılığı ilə Somalinin siyasi mənzərəsini də pozmaq istəyir”. İndi bütün bunlara görə İran rejiminin cavab verməsi zəruri hesab olunur.
Tahir TAĞIYEV
