İran rejiminin fəaliyyəti ölkə daxili ilə yanaşı, beynəlxalq miqyasda da ciddi narazılıq yaradır. Xüsusən də Ukrayna əleyhinə İran silahlarından istifadə edilməsi beynəlxalq miqyasda ciddi tənqid hədəfidir. Bundan başqa, İranın nüvə silahı yaradılması istiqamətində fəaliyyəti, rejimin xalqa divan tutmasından da dünya narazılıq edir.
Mövcud vəziyyətdə İran rejiminin durdurulması üçün güc tətbiqindən istifadə istisnalıq təşkil etmir. Bunlar fonunda Ermənistanın “Qraparak” qəzeti maraqlı bir məlumat yayıb. Burada iddia edilir ki, tezliklə iranlı qaçqınların qonşu ölkələrə, eləcə də Ermənistanda Zəngəzura axını başlana bilər: “Müharibədən sonra Zəngəzur beynəlxalq rəsmilərin və strukturların diqqət mərkəzindədir. İki ilə yaxındır ki, regiona müxtəlif səviyyəli rəsmilər, səfirlər, son vaxtlar BMT, UNİSEF, Aİ nümayəndələri səfər edir. Regionda fəlakət risqlərinin idarə edilməsi proqramları həyata keçirilir. Zəngəzur vilayətinin rəsmi mənbəsi bildirib ki, bu strukturlar və erməni QHT-lər bir-birini gözləmədən müxtəlif icmalarda fasiləsiz təlimlər keçirir. Əsasən əhalinin təxliyəsi, sığınacaqların salınması, mənzil fondunun nizamlanması planlarına aid müzakirələr təşkil edilir. Bu fəallıq sakinlər arasında qorxu, şübhə doğurub. Ehtimal olunur ki, Qarabağ tam olaraq Azərbaycanın nəzarətinə keçdikdən sonra orada yaşamaq istəməyənlər Zəngəzura köçürüləcək. Eyni zamanda, bu hazırlıqların Qarabağla deyil, İranla bağlı olduğu düşünülür. Hazırki geosiyasi gərginliyə görə Zəngəzur tezliklə iranlı qaçqınları öz qanadı altına ala bilər”. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, İran rejiminin fəaliyyəti beynəlxalq miqyasda ciddi narazılıq yaradıb. ABŞ müdafiə nazirinin siyasi məsələlər üzrə müavini Kolin Kal qeyd edir ki, xəbərdarlıqlara baxmayaraq, İran nüvə silahı üçün fəaliyyətini genişləndirir. O bildirir ki, İran iki həftə ərzində atom bombası hazırlamaq üçün lazımi materiallar istehsal edə bilər: “Biz nüvə proqramı üzrə sazişi tərk etdikdən sonra İran nüvə sahəsində nəzərəçarpacaq irəliləyişə nail olub”. Beynəlxalq Atom Enerjisi üzrə Agentliyin məlumatına görə, ötən ilin noyabrından bəri İran 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş uran ehtiyatının həcmi 40 faiz artıraraq 62,3 kiloqramdan 87,5 kiloqrama çatdırıb. Tehran, həmçinin, yanvarın 22-də Fordo nüvə obyektindən götürülən nümunələrdə 83,7 faizə qədər zənginləşən hissəciklərin olduğunu təsdiqləyib. Xatırladaq ki, 2015-ci ildə beynəlxalq vasitəçilərlə (Böyük Britaniya, Almaniya, Çin, ABŞ, Fransa, Rusiya) İran arasında nüvə proqramı üzrə saziş imzalanıb. Sənəd nüvə proqramının məhdudlaşdırılması müqabilində Tehranın üzərindən sanksiyaların götürülməsini nəzərdə tutur. 2018-ci ilin mayında ABŞ prezidenti Donald Tramp nüvə sazişindən çıxaraq İrana qarşı birtərəfli sanksiyaları bərpa edib. Tehran isə buna cavab olaraq saziş çərçivəsində nüvə proqramının məhdudlaşdırılması üzrə öhdəliklərini azaltmağa başlayıb. ABŞ-ın hazırkı Prezidenti Cozef Bayden müəyyən şərtlərlə nüvə sazişinə qayıtmağa hazır olduğunu bildirib. Lakin İranın şərtləri Tehranın bura qayıtmaq niyyətində olmadığını göstərir. ABŞ-ın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Linda Tomas Qrinfild vurğulayır ki, Co Bayden administrasiyası İranda uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsinin artması və nüvə bombası yaratmaq üçün lazım olan konsentrasiyaya yaxınlaşmasından son dərəcə narahatdır: “Bu məsələ çox narahatlıq doğurur və biz bu hadisəyə necə reaksiya verəcəyimizi düşünürük. İndi danışmaq vaxtı deyil, hərəkət etmək vaxtıdır”. ABŞ-ın "İntersept" saytı əldə etdiyi sənədlərə əsasən məlumat yayıb ki, Pentaqon İranla mümkün müharibə planını hazırlayıb. ABŞ Mərkəzi Komandanlığının sözçüsü Con Mur planla bağlı açıqlama verməyib, lakin qeyd edib ki, İran hələ də regionda qeyri-sabitliyin ən mühüm mənbəyidir: “Biz regional tərəfdaşlarımızla təhlükəni daim izləyəcəyik və ABŞ-ın bölgədəki milli maraqlarını müdafiə etməkdən çəkinməyəcəyik”.
Belə bir vaxtda ABŞ və İsrail mənbələri “Bloomberg“ə maraqlı məlumat ötürüblər. Burada qeyd edilir ki, İsrail rəsmiləri İranın Rusiyadan qabaqcıl hava hücumundan müdafiə (HHM) sistemləri əldə etməyə çalışmasını Tehranın nüvə proqramına zərbə endirilməsi imkanlarının daralması kimi qiymətləndirir. Qeyd olunub ki, İranın Rusiyadan S-400 zenit-raket kompleksi sistemlərini əldə etmək perspektivi mümkün hücumla bağlı qərar qəbul edilməsini sürətləndirəcək. Məlumatda deyilir: “Rusiya silah sistemlərini tədarük edəcəyini açıq şəkildə bildirməyib, lakin Moskva və Tehran Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra yaxınlaşıblar. İranın S-400 sistemlərini tam işlək vəziyyətə gətirməsi 2 ildən az çəkə bilər”. Qeyd edək ki, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu ötən həftə İrana zərbə endirmək imkanlarının gözlədikcə daha da çətinləşdiyini deyib: “Biz çox uzun gözləmişik. Mən sizə deyə bilərəm ki, hakimiyyətim dövründə İranın nüvə silahları əldə etməsinin qarşısını almaq üçün hər şeyi əldə edəcəyəm”.
İran daxilində davam edən aksiyalar rejimin kənar müdaxilə ilə daha tez devrilməsinə də münbit zəmin yaradır. Son məlumatlara görə, İranın Tehran, Kərəc, İsfahan, Rəşt və digər şəhərlərində kütləvi aksiyalar davam edib. Aksiya iştirakçıları yenə birbaşa “Xamneyiyə ölüm!”, “Rədd olsun diktator!” şüarları səsləndirir ki, bu da əhalinin hakimiyyətdən tamamilə üz döndərdiyini deməyə əsas verir. Aksiyalar başladığı gündən hakimiyyət xalqın səsinə qulaq asaraq problemləri aradan qaldırmaq əvəzinə, tamamilə əks mövqe nümayiş etdirərək insanlara divan tutmağa başladı. Xatırladaq ki, ötən il Tehranda əxlaq polisinin zorakılığına məruz qalan gənc qızın ölümü İran ictimaiyyətinin səbr kasasını daşdırdı. Xalqın günahkarları cəzalandırmaq və mənasız qanunları aradan qaldırmaq tələbinin qarşısına hakimiyyətin, necə deyərlər, top-tüfənglə çıxması əhalini daha radikal addımlar atmağa sövq etdi. Daha sonra yanlış addımlarını düzəldib insanları sakitləşdirmək əvəzinə, hökumət tərəfindən kütləvi həbslər və edamlar başladı. Artıq xeyli sayda aksiya iştirakçısı edam olunub, 500-dən artıq şəxs müxtəlif müddətlərə azadlıqdan məhrum edilib. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, İran hakimiyyəti hər hansı islahat apararaq ölkədə azad mühit yaratmaq fikrində deyil. Hakimiyyətin həyata keçirdiyi saxta ideoloji xətt, insanların özünü reallaşdırmaq şanslarının olmaması, radikal qanunlar və digər məhdudiyyətlər İranda vəziyyəti daha da gərginləşdirir. Hələlik isə İranın böyük şəhərlərində insanlar etirazları, hakimiyyət isə edamları davam etdirir. Bu fonda rejimə qarşı kənar müdaxilə onun daha tez devriməsini şərtləndirəcək. Çünki xalq birmənalı şəkildə rejimə qarşıdır.
Samirə SƏFƏROVA
