İranda hələ də davam edən etirazlar fonunda bu ölkədə rejim dəyişikliyinin artıq qaçılmaz xarakter daşıdığı görünür. Bu fonda ölkə xaricində olan siyasi qüvvələrin də prosesə ciddi hazırlaşması müşahidə edilir. Lakin burada müəyyən problemlər var. Belə ki, bəzi qüvvələr, əsasən də Rza Pəhləviyə yaxın qüvvələr özlərini müxalifətin lideri kimi təqdim edib hakimiyyətə gəlməyə can atırlar. Bu isə, türklər də daxil olmaqla, digər etnik qrupları narazı salır.
Belə vəziyyətdə son vaxtlar ölkə xaricində iranlı dissident qrupların idarə etdiyi aparıcı farsdilli mediada İslam Respublikasına müxalif qüvvələr arasında birləşmə zərurəti hər zamandan daha artıq vurğulanır. Lakin qeyri-fars icmalar, eləcə də bəzi solçu və liberal qruplara mənsub qüvvələr birlik bəhanəsi ilə tələblərindən əl çəkmələri üçün basqı altında olduqlarını önə çəkirlər.
Güney Azərbaycandan olan sosioloq Ural Hatəminin dediklərinə görə, xaricdə, xüsusən son bir-iki ay içərisində birlik adı ilə görünən təşəbbüslərdə əslində İran müxalifətinin tamamı təmsil olunmur: “Yəni birlik adı verilir, amma əslində, bu birlik deyil. Bu, sadəcə, əlində mediası, pulu olan bir kəsimin birliyidir və sözdə birliyə qatılmayan və ya bunun xaricində tutulan çox sayda siyasi qruplar, siyasi diskurslar və siyasi hərəkatlar var”.
Hatəmi birləşmənin şərtləri və mahiyyətinin media gücünə sahib olanlar tərəfindən müəyyən edildiyini ifadə edir: “Əlində güclü mediası olan məlum qruplar var ki, birlik kimi bir sıra önəmli məfhumları öz inhisarlarında tuturlar. Yəni onların dediyi birliyin xaricində bir birliyi qəbul etmirlər. Özləri öncədən masanı bəlli edirlər. Kürsülərin sayını bəlli edirlər. Çərçivəni bəlli edirlər. Sonra da deyirlər gəlin oturun burada birlik olaq. Ancaq birliyin şərtlərini sadəcə bir tərəf müəyyən edə bilməz”. İran müxalifətində birləşmə və əməkdaşlıq üçün ən çox səsləndirilən şərtlərdən biri İranın ərazi bütünlüyünə bağlılıq şərtidir. Qeyri-fars icmalara mənsub qüvvələr isə bu şərtin milli hüquqları inkar etmək məqsədilə ortaya qoyulduğunu önə çəkirlər. Hatəminin sözlərinə görə, türklərin və başqa qeyri-fars millətlərin istəkləri illər boyu fəaliyyətin nəticəsində açıq və aydındır: “Əgər qarşıdakı siyasi qrup İranın torpaq bütünlüyünü deyirsə, bu tərəf də öz müqəddəratını təyin etmə haqqını deyir. Keçən illərdə Azərbaycan Milli Hərəkatına mənsub bəzi qüvvələr İranın digər siyasi qruplarının təşkil etdiyi ittifaqlara daxil olub, ancaq daha sonra digər tərəflər Güney Azərbaycanın həssasiyyətlərinə diqqət yetirmədiyi üçün ittifaqdan ayrılıblar”.
Ural Hatəmi qeyd edir ki, azərbaycanlı fəalların tərəfində də bir az qüsurlar var: “Əgər başqa qruplarla bir masaya oturursansa, hər şeydən öncə həssasiyyətlərini onlara açıqlamağın lazimdir. Onların da həssasiyyətlərini eşitməyin lazimdir. Əgər birlik adına bir bəyanat veriləcəksə, birlik adına hətta bir şüar çıxarılacaqsa, bu həssasiyyətlər nəzərdə tutulub da çıxarılmalıdır. Masada birlikdə oturduğun bir qrupun həssas nöqtələrini bilməmək və ya bilərək o həssas nöqtələrə hücum etmək, əsasən birliyin dağılması deməkdir”. Belə vəziyyətdə Cənubi Azərbaycanın özünün ayrıca təşkilatlanması ön plana çıxır. Siyasi şərhçi Yunus Şamili də qeyd edir ki, Rza Pəhləvi tərəfdarlarının onu beynəlxalq ictimaiyyətdə İran xalqının təmsilçisi kimi tanıtmaq istiqamətində başlatdıqları kampaniya bu təşəbbüsə qarşı olan müxalifətdəki demokrat qüvvələrin bir-birinə yaxınlaşmasına yol aça bilər. O qeyd edir ki, İranın türk, ərəb, kürd, bəluç, lur və türkmən kimi qeyri-fars icmalarına mənsub siyasi fəallar, eləcə də cümhuriyyətçi, solçu və feminist qüvvələr müxalifətdə siyasi rəhbərliyi ələ keçirmək yönündə təşəbbüsləri tənqid edirlər. Onlar bu təşəbbüslərin İslam Respublikasına qarşı mübarizəyə zərər verdiyini önə çəkir: “Bu gün ittifaqlar gələcək üçün arzu edilən siyasi sistem və ya siyasi alternativ əsasında qurulmalıdır. İran rejimini devirmək istəyən qüvvələrin iki bloka ayrılması lazımdır. Birincisi təmərküzləşən bir siyasi sistem istəyənlər, ikincisi təmərküzləşməyən sistem istəyənlər bir araya gəlməli və İran rejiminin devrilməsində rol oynamalıdırlar. Bu iki blok, yeri gələndə, taktiki ittifaqlarla bəzi işlər görə bilər. Amma bir arada olmaları böyük yanlışlıq olar və böyük xətalara, hətta toplumda şübhələrə yol aça bilər”. İndilikdə İranda ağır sosial-iqtisadi durum fonunda etiraz aksiyaları davam edir. Bu arada, məlumata əsasən, İranın paytaxtı Tehranda və bir sıra şəhərlərdə etiraz aksiyaları yeni şüarlarla davam edir.Aksiyada iştirakçılar həmçinin dolların bahalaşmasına etirazlarını nümayiş etdirirlər, onlar “Dollar 50-ni (50 000 tüməni aşdı, ayətullaha lənət!”, “Dollar bahalaşıb, Xamneyi yatıb!” kimi şüarlar səsləndiriblər. Tehranın qərb hissəsindəki rayonlarda hakimiyyətə qarşı keçirilən aksiyalarda “SEPAH-a ölüm!”, “Rza şah, ruhun şad olsun!”, “Xamneiyə ölüm, Xomeyniyə lənət!” və digər yeni şüarlar səsləndirməyə başlayıblar. Məlumata görə, İsfahanda yol boyunca hasarlara “İranlının düşməni İslam Respublikasıdır!” şüarı həkk olunub. Tehran əyalətinin Narmak şəhərində etirazçılar tərəfindən “Xamneyiyə ölüm!”, “Yoxsulluq, korrupsiya baha başa gəldi, bizi yıxdı!”, – deyə yürüş keçirilib. Bununla yanaşı, əyalətin digər rayonlarında da oxşar şüarlarla etiraz aksiyaları baş tutub. Paytaxtla yanaşı digər şəhərlərin də küçə və prospektlərində rejimə qarşı kəskin fikirlər və şüarlar qeyd olunub.
Samirə SƏFƏROVA
