İran rejiminin kifayət qədər yanlışlıqlar üzərində qurulmuş siyasəti bu ölkənin, Ermənistan istisna olmaqla, artıq bütün qonşuları ilə münasibətlərini olduqca gərgin həddə çatdırıb. Bu hal Çin Xalq Respublikasının sədri Si Tsinpinın Səudiyyə Ərəbistanına səfəri fonunda bir daha özünü qabarıq büruzə verdi. Qeyd edək ki, həmin səfər çərçivəsində tərəflər arasında müxtəlif sahələrə aid müqavilələr imzalanıb. Ümumilikdə, 34 müqavilənin imzalanması mərasimi keçirilib.
Müqavilələr iqtisadiyyat, ticarət, energetika, informasiya texnologiyaları, nəqliyyat və logistika, sənaye və inşaat sahələrini əhatə edir. Çin lideri imzalanan müqavilələrin Çin-Səudiyyə Ərəbistanı münasibətlərini daha da dərinləşdirəcəyini və tərəflər arasındakı əməkdaşlığın inkişafına mühüm töhfə verəcəyini vurğulayıb. Bütün bunlar İranda ciddi narahatlığa yol açıb. İran parlamentinin nümayəndəsi Əli Əkbər Əlizadə Çinin dövlət başçısının Səudiyyə Ərəbistanına səfəri zamanı iki dövlət arasında imzalanan birgə bəyannaməyə münasibət bildirərkən qeyd edib: “Çin Səudiyyə Ərəbistanından istifadə edərək öz iqtisadiyyatını inkişaf etdirməyə çalışır, lakin Pekinin bu addımı İranın milli təhlükəsizliyinə xələl gətirməməlidir. İran heç bir dövlətə qırmızı xətti keçməyə imkan verməyəcək”. O bildirib ki, bəyannamənin bir sıra bəndlərində İrana qarşı məqamlar var. Qeyd edək ki, Çin və Səudiyyə Ərəbistanı arasında imzalanan razılığa əsasən, İran qonşularının ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşmalı, daxili işlərinə qarışmamalı və nüvə proqramını məhdudlaşdırmalıdır. İki böyük və dünya siyasətinə kifayət təsir etmək imkanına, həmçinin beynəlxalq nüfuza malik dövlət arasında imzalanan bəyannaməyə belə bəndlərin salınması ilk baxışdan təəccüblü görünə bilər. Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, Çin rəhbəri Səudiyyə Ərəbistanı Kralı ilə regional təhlükəsizlik məsələsini də müzakirə edib. Bu da bəyannamədə İranın maraqlarına cavab verməyən bəndlərin yer almasına səbəb olub. Ərazi bütövlüyü məsələsinə toxunaraq qeyd etmək lazımdır ki, burada söhbət körfəzdə 3 kiçik adadan gedir. Bu adalar mübahisəli hesab edilir. Birgə bəyannamənin digər bəndində İranın qonşu dövlətlərin daxili işlərinə qarışmaqdan imtina etməsinin zəruriliyi göstərilib. Məsələ burasındadır ki, İran Səudiyyə Ərəbistanının xarici siyasətinə təsir etmək məqsədilə Krallığın ərazisində bəzi dini qruplaşmaları maliyyələşdirir və onlardan istifadə edir. Belə siyasətlə İranın regionun sabitliyinə təhdid olduğunu nəzərə alan Çin rəhbəri bəyannaməni imzalayıb ki, bu da İranda əks reaksiyaya səbəb olub. İran parlamentinin üzvü bunlar fonunda Çinə yanlış siyasi xətt tutduğu barədə xəbərdarlıq edildiyini də vurğulayıb. Halbuki, 2020-ci ildə Çinlə İran arasında strateji əməkdaşlıq haqqında 25 illik müqavilə imzalanıb. Müqaviləyə əsasən, Çin İrana ilk 5 il ərzində 120 milyard dollar həcmində sərmayə yatıracaq. Lakin indi Çin Səudiyyə Ərəbistanı ilə sözügedən bəyannaməni dünyada baş verən münaqişələrə dair İranın mövqeyinin konstruktiv olmadığını müşahidə edərək imzalayıb.
Bütün bunlar onu göstərir ki, İran hakimiyyətinin həyata keçirdiyi siyasət onun təklənməsinə gətirib çıxarıb. Qonşuları ilə “sıfır problem” siyasəti yürüdən rəsmi Tehran dünyadan tam təcrid olmaq istiqamətinə sürətlə irəliləyir. Çinlə düşmənçilik siyasəti yürüdülməsi isə İranı daha ağır vəziyyətə salacaq. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, İranın qonşuları ilə münasibəti pisdir. Bu fonda Avropa İttifaqı (Aİ) İrana qarşı əlavə sanksiyalar tətbiq edib. Belə ki, Aİ İranda insan hüquqlarının pozulması və bu ölkənin Ukrayna münaqişəsində Rusiyaya dəstək verməsi ilə əlaqədar İrana qarşı əlavə sanksiyalar tətbiq edib. Məlumatda qeyd olunub ki, İrandan olan 1 hüquqi şəxs və 20 nəfər sanksiyalar siyahısına daxil edilib: “Aİ Şurası Rusiyaya pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalı və tədarükü ilə bağlı 4 fiziki şəxsin və 4 şirkətin qara siyahıya salınması barədə qərar qəbul edib”. Belə bir vaxtda bəlli olub ki, İran Ukrayna ərazisinə zərbələr endirmək üçün Rusiyaya vermək istədiyi ballistik raketləri modifikasiya edərək, yəni mənzilini məhdudlaşdıraraq BMT Təhlükəsizlik Şurasının sanksiyalarından yayınmağa çalışır. Amerikanın “Axios” nəşri bu barədə İsrailin yüksək vəzifəli dörd məmuruna, həmçinin kəşfiyyatın hesabatına istinadla məlumat yayıb. Məlumatda qeyd olunur: “İranın Rusiyaya ballistik raket verməsi BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnaməsini poza və Tehrana qarşı sərt sanksiyaların bərpası ilə nəticələnə bilər”. Bu, həm İran, həm də BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olan Rusiya üçün problemlər yarada bilər. Eyni zamanda, dekabrın 3-də Rusiya müdafiə nazirinin müavini Aleksandr Fominin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətinin Tehrana səfəri də diqqət mərkəzinə düşüb. İlkin məlumata görə, tərəflər hərbi sahədə əməkdaşlığı gücləndirmək barədə razılığa gəliblər. Vaşinqtonda bildiriblər ki, Tehran Moskvaya yüzlərlə ballistik raket satmaq, habelə kamikadze PUA-ları Rusiya ilə birgə istehsal etmək imkanlarını nəzərdən keçirir. Qeyd edək ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2015-ci il tarixli 2231 saylı qətnaməsinə əsasən, heç bir ölkənin hərəkət radiusu 300 kilometrdən çox olan ballistik raketləri və PUA-ları İrana vermək və ya İrandan almaq hüququ yoxdur. Amma İran bu razılaşmaları pozur. Qərb isə buna seyrçi qalmaq istəmir. Bundan başqa, Avropa İttifaqı ölkələrinin dövlət və hökumət başçıları dekabrın 15-də keçiriləcək sammitdə İranın Rusiyaya silah tədarükü məsələsini müzakirə edəcəklər. Qeyd edək ki, Qərb ölkələri İranın Ukraynada istifadə üçün Rusiyaya pilotsuz uçuş aparatları verdiyini açıqlayıb. Daha sonra oxşar bəyanatlar ABŞ administrasiyasının nümayəndələri tərəfindən də səsləndirilib. Bu vəziyyətdə Qərb İrana qarşı daha sərt mövqe tutmağa başlayıb. Rusiya isə İrana yardım göstərəcək halda deyil. İran-Hindistan münasibətlərində də ciddi inkişaf yoxdur, ərəb dünyası da cənub qonşumuzdan qaçır. Bu halda İranın Çinə qarşı da çıxması bu ölkəni daha acınacaqlı vəziyyətə salır. Yaranmış vəziyyətə görə əsas günah isə, bilavasitə, İran rejiminin öz üzərindədir.
Ramil QULİYEV
