İranda davam edən etiraz aksiyaları fonunda çoxdan gözlənilən daha bir mühüm hadisə baş verməkdədir. Söhbət rejimə sadiq hesab edilən şəxslərin də atıq ölkə rəhbərliyinə qarşı çıxmasından gedir. Belə ki, İranın ali rəhbəri ayətullah Əli Xamneyiyə yaxın vəzifəli İran rəsmisi özünün videomüsahibəsində İslam Respublikasının rəhbərliyini kəskin tənqid edib.
İran İslam Respublikası Dövlət Teleradio (IRIB) şirkətinin keçmiş başçısı Məhəmməd Sərəfraz bu xüsusda verdiyi müsahibədə deyib ki, hakimiyyət adamların hətta ən kiçik tələblərini icra etməkdə acizliklə üzləşib. Vəzifəyə Xamneyinin təyin etdiyi Sərəfrazın Şəhrizad Mirquluxanla söhbəti “YouTube” platformasında dərc olunub. Bu müsahibə ölkəni aylardır bürüyən etiraz aksiyaları ilə eyni vaxta təsadüf edir. Məlumdur ki, hökumət hicaba və başqa məhdudiyyətlərə qarşı yönəlmiş etirazlara amansızlıqla divan tutur. Sərəfraz bu barədə deyib: “Bu döymə, həbsetmə və öldürmələrdən kar aşmayacaq. Tez, ya gec, məsələ dalana dirənəcək və buna son qoyulmalıdır”. Qeyd edək ki, Məhəmməd Sərəfraz 2014-2016-cı illərdə dövlət teleradio şirkətinin rəhbəri olub. O hazırda Kibercinayətlərə qarşı Ali Şuranın üzvüdür. Bu hökumət qurumu internetə nəzarəti həyata keçirir. Bu şuranın üzvlərini Xamneyi təyin edir. Ali rəhbərin oğlundan danışan Sərəfraz deyib ki, Müctəba Xamneyi də düzgün yol seçməyib: “Adamların üzərinə təzyiq göstərmək, onların siyasi, iqtisadi tələblərinə, legitim azadlıqlarına məhəl qoymamaq metodu işləməyəcək. Mən bilirəm ki, bu sözləri dediyimə görə başıma nəsə bir iş gələ bilər. Mən hətta vəsiyyətimi də yazmışam”. “Azadlıq” radiosunun fars xidməti yazır ki, bir çoxlarının onu səriştəsiz hesab etməsinə baxmayaraq, Əli Xamneyinin nüfuzlu oğlu Müctəba Xamneyinin atasına siyasi varis kimi hazırlandığına dair söz-söhbət dolaşır. Şərhçilər bildirir ki, belə söz-söhbətlər ilk dəfə 2009-cu ildə mübahisəli prezident seçkisinin ardınca etirazlar başlananda ortaya atılmışdı. Həmin etirazlarda bəziləri “Müctəba, səni görüm öləsən, ali rəhbər olmayasan” kimi qarğış-şüarlar səsləndirirdilər. Bəzi məlumatlara görə, həmin etirazlara divan tutulmasına o rəhbərlik etmişdi. Bu yaxınlarda müxalifət siyasətçisi Mirhüseyn Musəvi Xamneyini bu kimi şayiələri təkzib etməyə və oğlunun onun yerinə hazırlanmadığı barədə bəyanat verməyə çağırmışdı. Lakin Xamneyi bunu etməkdən imtina etmişdi. Hazırda isə vəziyyət fərqlidir. İran parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf İslam Şurasının Araşdırma Mərkəzində keçirilən tədqiqat həftəsində maraqlı açıqlamalar verib. O qeyd edib: “Biz bu gün etiraf etməliyik ki, bir sıra sahələrdə problemi həll etmək qüdrətinə malik deyilik. Yenilik cəsarət tələb edir”. O hesab edir ki, islahat və yenilik risqli işdir: “Cəsarətli və yaradıcı qüvvələrə ehtiyacımız var. İdarəetmə sistemi bu cəsarəti dəstəkləməlidir. Transformasiyaya və yeniliyə sahib olmaq bunu tamamlayır”. Parlament sədri deyib ki, problemi həll etmək gücündədirlər, lakin bunu vaxtında etməyiblər, sonradan atılan addımlar isə öz dəyərini itirir.
Xatırladaq ki, indiki etirazlar bir gənc qadının hicab məsələsi ilə bağlı polisdə ölməsindən sonra ümumilikdə bütün dini üsul-idarə əleyhinə yönəlib və 1979-cu ildən bəri ən böyük etiraz hərəkatı sayılır. Bu il sentyabrın 17-də İranda başlanan etiraz aksiyasında “Qadın, həyat, azadlıq!”, “Diktatora ölüm” şüarları ön plana çıxıb. Hazırda bu aksiyalar davam edir. Güney Azərbaycan türkləri etiraz yürüşlərinin aparıcılarındandır. Onlar bu hərəkatda “Azadlıq, ədalət, milli hökumət!” şüarları ilə çıxış edirlər. Bu, güney azərbaycanlıların İrandakı aksiyalara yeni çalarıdır. Bu şüar həm də demokratikləşmə, milli hüquqların təmin olunması deməkdir. Rejim tərəfdarlarının da tədricən aksiya iştirakçılarını dəstəkləməsi İranda yeni hakimiyyət quruluşunun yaradılacağını istisna etmir. Indilikdə rejim repressiv yolla baş verənlərin qarşısını almağa çalışır. Elə bundan irəli gəlir ki, son günlər İranda etirazçıların edam edilməsi intensiv xarakter alıb. Demək olar ki, hər gün 1 nəfər, bəzən isə bir gündə 2-3 etirazçının asıldığına dair rəsmi məlumatlar yayılır. Burada bir mühüm məqamı qeyd edək ki, İslam inqilabının ilk illərində İran hakimiyyəti rejimə etiraz edən qüvvələri, müxalifləri məhkəməsiz edam edirdilər. Bunu o vaxtı İslam İnqilabı Komitəsi edirdi. O komitə 6-7 nəfərdən ibarət idi və onlar mühakimə olunan “əksinqilabçı ünsürlər”i sorğu-sual edir və barələrində həmin gün edam hökmü çıxarıb bunu icra edirdilər. Onları ya güllə vuraraq, ya da dar ağacından asaraq edam edirdilər. Həmin komitənin üzvlərindən biri də İranın indiki prezidenti İbrahim Rəisi idi. Onlar bununla həm etirazın qarşısını alır, həm cəmiyyətdə xof yaradırdı. İndi də İbrahim Rəisi eyni metoddan istifadə edir. Amma bu dəfə vəziyyət fərqlidir. ABŞ-ın Müharibə Araşdırmaları İnstitutu da qeyd edir ki, rejim edamdan etiraz aksiyalarının qarşısını almaq və nümayişçiləri qorxutmaq üçün istifadə edir: “Lakin onun icrası əks effekt verə bilər. Etiraz koordinatorları və təşkilatları edamları pisləyərək, qətlə yetirilənlərin qisasını alacaqlarına söz veriblər”.
Samirə SƏFƏROVA
