Rusiya və Qərb arasında davam edən enerji çəkişməsindən Moskvanın qalib çıxacağına dair ehtimallar sürətlə aradan qalxır. Bunun isə artıq maraqlı səbəbləri var. Məsələ burasındadır ki, Avropa işığa və istiliyə qənaət edir, fabriklərin və krematoriyaların sobalarını, eləcə də küçələrin və vitrinlərin işıqlarını söndürür. Bütün bunlar Kremlin hələ Ukraynada başladığı savaşdan əvvəl Avropaya qarşı açdığı qaz müharibəsində sağ qalmaq üçündür.
Avropa İttifaqının 450 milyon əhalisi olan 27 ölkəsi qaz istehlakının dörddə birini azaltmağa nail olub və indi avropalılar bu qışı işıqsız qalmayacaqlarına, demək olar ki, əmindirlər. Düzdür, neft və kömürdən fərqli olaraq, rus qazı Avropa sanksiyalarına məruz qalmayıb, çünki Avropa İttifaqı ucuz və nisbətən təmiz yanacaqdan imtina etmək istəmir. Bununla belə, Rusuya özü qaz kranını bağlayıb: Ukraynaya müdaxilə zamanı Kremlin nəzarətində olan “Qazprom” müxtəlif bəhanələrlə Avropa İttifaqına qaz nəqlini 80 faiz kəsib. Qeyd edək ki, Avropa İttifaqı Ukraynadakı savaşa qədər Rusiyadan bütün qaz ehtiyacının 40 faizini alıb. Müharibədən sonra tədarükün azalması və hətta baha qiymətə belə alternativ tədarükçülər tapmağın asan olmaması, sənayenin sürətlə dayanması və donmaqda olan əhalinin kütləvi iğtişaşları ehtimalı Avropanı narahat edirdi. Ancaq bu baş vermədi. Beş əsas səbəbə görə: 1) Rusiya təchizatı tamamilə dayandırmadı. 2) Qaz anbarlarını, demək olar ki, tam doldurmaq mümkün oldu. 3) İnsanlara və müəssisələrə subsidiyalarla kömək edildi. 4) Oktyabr və noyabr aylarında hava rekord dərəcədə isti oldu.5) Avropalılar qaza qənaət etməyi öyrəndilər, yaxud buna məcbur oldular. Bu səbəblərdən yalnız sonuncusu - qaz istehlakının azaldılması tamamilə Avropa İttifaqı ölkələrinin əlindədir. Avropalılar bundan sonra təkcə Kremllə ilk qış qaz döyüşündə deyil, bütün enerji müharibəsində qalib gəlmək üçün bütün diqqətini buna yönəltməyə hazırlaşırlar. Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen deyib: “İndi biz gələn qışa hazırlaşmalıyıq. Bu qış üçün deyil, növbəti qış üçün. Biz bu qış təhlükəsizlikdəyik. vƏlbəttə, bunun üçün yüksək qiymət ödədik”. Avropa İttifaqı ölkələri enerji böhranı ilə mübarizəyə 600 milyard avro ayırıb ki, bunun da demək olar, yarısı Aİ-nin ən böyük iqtisadiyyatı və müharibədən əvvəl Rusiya qazının əsas idxalçısı olan Almaniyaya gedib. “Bruegel” analitik mərkəzi hesab edir ki, Aİ üzvü olmayan Böyük Britaniyanın ev təsərrüfatlarına və bizneslərə subsidiyalara təxminən 100 milyard avro xərcləmək planları ilə Kremlin qaz müharibəsi artıq Avropaya 700 milyard avroya başa gəlib. İkinci qış üçün belə səxavət heç yerdə yoxdur, çünki Rusiyanın Ukraynaya hücumu koronavirusdan çətinliklə sağalmağa vaxt tapan Avropanı digər ölkələrə nisbətən daha tez iqtisadi böhrana sürükləyir. Digər tədarükçülərin və ya “yaşıl enerji”nin hesabına Rusiyadan enerji müstəqilliyinə nail olmaq olardı, lakin bu, vaxt aparan və bahalıdır. Ona görə də indi avropalıların əsas vəzifəsi qənaətdir. Avropa Komissiyasının vitse-prezidenti, Avropa komissarı Franz Timmermans qeyd edir: “istehlakı azaltmaqla biz elektrik enerjisi ödənişlərini, emissiyaları və Rusiyanın qaz oyunlarından gələn zərərləri azaldırıq. Tələb azalmadan heç nə alınmayacaq”.
Qeyd edək ki, Aİ hələ yayda qaz klapanını yavaş-yavaş fırladan Rusiyanın qəfil hərəkətə keçdiyini anlayanda qənaət etməklə bağlı anlaşıb. May ayında Rusiya qazının üç illik yüksək miqdarda tədarükündən sonra idxal iki dəfə azalaraq sutkada 250 milyon kubmetrə çatıb. Və artıq iyulun əvvəlində bu rəqəm tarixi minimuma - 80 milyonun altına düşdü. İyulun sonunda 27 Aİ ölkəsi Rusiyanın etibarlı enerji resursları təchizatçısı olaraq özləri üçün həmişəlik itirildiyinə qərar verərək, qaz istehlakını son beş ilin orta göstəricisi ilə müqayisədə15 faiz azaltmağa söz verdi. Plan artıqlaması ilə yerinə yetirildi. Avropanın məhşur ICIS tədqiqat mərkəzi hesablayıb ki, istilik mövsümünün ilk iki ayında - oktyabr və noyabr aylarında Aİ-də qaz istehlakı 24 faiz azalıb. Aİ-nin iki güclü sənayesində - Almaniya və İtaliyada isə tələbin azalması 21 faizi ötüb. Avropa İttifaqı ilə vidalaşan Britaniyada tələb daha təvazökar şəkildə - noyabrda 19 faiz azalıb.
Avropada qaza tələbatın 40 faizə qədəri insanların payına düşür. Qazın təxminən 30 faizi isə sənaye tərəfindən istehlak edilir. Sənayedə tələb əsasən zorla azaldılır, əhali əsasən könüllüdür, baxmayaraq ki, insanlar üçün subsidiyalar fabrik və müəssisələrə nisbətən müqayisə olunmayacaq dərəcədə yüksəkdir və qiymətlər isə aşağıdır.
İlk növbədə qaza olan bütün sənaye tələbatının yarıdan bir qədər çoxunu təşkil edən enerji tutumlu sənaye: metallurgiya və sement zavodları, şüşə və keramika istehsalçıları, gübrələr və digər neft-kimya məhsulları və sair sahələr qənaət etməli idilər. Vəziyyət düzəlməzsə, tələbin müvəqqəti azalması daimi xarakter almaq və Avropa İttifaqının sənaye bazasını sarsıtmaq riski daşıyır. Bəzi şirkətlər başqa ölkələrə, məsələn, neft və qazın bol hasil edildiyi ABŞ-a köçəcək, bu da enerji təchizatının daha ucuz, daha əlçatan və etibarlı olması deməkdir. Daha az enerji tutumlu müəssisələr və dövlət sektoru daha asan seçimə malikdir. Sakitləşdirici qaydalar, bərpa olunan enerji və ya sadəcə olaraq vərdişlərdən imtina onlara istehlakı azaltmağa imkan verəcək.
İndi əhali subsidiyalar və qaz tariflərinin məhdudlaşdırılması ilə dəstəklənir. Bu səbəbdən çoxları qənaət etməyə ehtiyac görmür. Avropa komissarı Timmermans qeyd edir: "Bir çox ölkələr hələ də səhvən tələbatın azaldılması tələb olunduğu sahələrdə enerji istehlakına subsidiya verirlər. Bu yanaşma risqlərlə doludur. Əgər dövlət dəstəyi azalarsa, bazara inam sarsılacaq, Rusiyaya qarşı sanksiyaların tətbiqi çətinləşəcək və emissiyaların neytrallaşdırılması daha baha başa gələcək ". bu şəraitdə Avropa digər mənbələrdən qaz alışına xüsusi diqqət edir və bu məsəslədə Azərbaycan üzərində daha çox diqqət fokuslanır. Çünki indi türkmən qazının da Avropaya Azərbaycan üzərindən çatdırılması ön planda yer alır. Qazın Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycana tankerlərdə, daha sonra isə “Cənub Qaz Dəhlizi”nin boru kəmərləri şəbəkəsi ilə Türkiyəyə, oradan da Avropaya çatdırılması planlaşdırılır.
Ramil QULİYEV
