Unikal su hövzələrindən biri sayılan Xəzər dənizi ilə bağlı son aylarda həyəcan doğuran xəbərlərdən biri də dənizin quruması ilə bağlıdır. Hələ ötən ilin sonundan etibarən xəbərlər yayılırdı ki, dənizdə suyun səviyyəsi enir. Bu hal, xüsusən qonşu İranda özünü daha qabarıq şəkildə büruzə verir. Məlumatlar gəzir ki, Rusiyanın son illər Volqa çayı üzərində qurduğu su anbarları çayın töküldüyü Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsinə səbəb olub. Artıq bu səbəbdən dənizin İrana aid hissəsində bəzi limanlar yararsız hala düşüb.
Məlumata görə, Xəzərin İran sahillərində su 400 metrədək çəkilib. İranın şimal-şərqində yerləşən Gülüstan əyalətindəki Gez limanı istifadəyə yararsız hala düşüb, Türkmən şəhərindəki Türkmən limanı isə öz əvvəlki əhəmiyyətini itirib. Qeyd olunur ki, ətraf mühit və insan faktorunun təsirindən qurumaq təhlükəsilə üz-üzə qalan Xəzər dənizində suyun çəkilməsi Rusiyanın Volqa çayı üzərində su anbarlarını qurmasından sonra bir az da sürətlənib. İranın Gülüstan Liman və Dənizçilik İdarəsinin sədri Allahyar Əsədi bildirib ki, limanların olduğu bölgədə artıq suyun səviyyəsi təxminən 70 santimetr enib və su 400 metr geri çəkilib. Onun sözlərinə görə, buna səbəb Rusiyanın Volqa çayı üzərində iki iri su anbarı tikməsidir: “Xəzərin suyunun çəkilməsi bir sıra vacib məsələləri gündəmə gətirir. Bu proses davam edərsə, Xəzər dənizindəki Gürgan körfəzi quruya bilər. Bu körfəzin quruması isə əyalətdə qum fırtınasına yol açacaq. Bundan əlavə, bir sıra təbii fəlakətlərin olması da qaçılmazdır”.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Coğrafiya İnstitutu da bildirir ki, son 12-13 il ərzində Xəzər dənizinin səviyyəsi 1 metrədək enib. Qeyd olunur ki, 10 il əvvəl Xəzərin səviyyəsi dünya okeanı səviyyəsindən 27 metr aşağı olduğu halda, hazırda bu göstərici 28 metrə çatıb. O da qeyd olunur ki, iqlim dəyişmələri ilə əlaqədar Xəzər dənizinin səthində buxarlanma sürətlənib. Eyni zamanda Coğrafiya İnstitutu onu da bəyan edir ki, Xəzərə axan Volqa çayının suyu azalıb. Xəzərdə buxarlanma çoxaldığı, dənizə çaylarla gələn suların miqdarı azaldığı üçün səviyyə azalır.
Qeyd edək ki, Xəzərə çaylardan tökülən su kütləsinin 90%-i Volqa (80%), Kür (6%) və Ural çayının (5%) payına düşür. Xəzərin şərq sahilindən heç bir çay dənizə tökülmür. Hazırda görünən budur ki, Volqa çayı ilə gələn sularda azalma ciddi problem yaradır. Məsələyə yenidən toxunan İranın “isna.ir” portalı da yazır ki, həqiqətən son illərdə Xəzər dənizində suyun səviyyəsi azalıb, hövzəyə müxtəlif növ çirkab və tullantı suları axıdılıb. Bildirilir ki, dəniz yatağının üzvi maddələrlə yüklənməsi və bu sahələrdə oksigenin azlığı Xəzəri tədricən ölü dənizə çevirir: “Okeanoqrafiya və Atmosfer Tədqiqatları Mərkəzinin elmi əməkdaşı Həmid Əlizadə Xəzər dənizini ən böyük su hövzəsi kimi səciyyələndirir: “Genişliyinə görə dəniz adlandırılan Xəzər, əslində qapalı göldür. Əlbəttə, bu göl keçmişdə coğrafi cəhətdən Qara dəniz vasitəsilə açıq dənizlərlə birləşirdi”. Əlizadə bildirib ki, Xəzər dənizi hazırda iki kanalla, Volqa-Don vasitəsilə Azov və Baltik dənizinə birləşir: “Xəzər dənizi təxminən 1200 kilometr uzunluğundadır, orta dərinliyi təxminən 208 metrdir, İran, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və Azərbaycan daxil olmaqla, sahilyanı zolağı var”.
Həmid Əlizadənin sözlərinə görə, Xəzər dənizinə təxminən 130 çay axır, lakin çay sularının 80 faizi Volqaya aiddir. Xəzər dənizinin bənzərsiz bioloji və okeanoloji xüsusiyyətlərini vurğulayan Əlizadə bioçeşidlərin tədricən azalmasına və dənizə axan çaylarda sulfat, karbonat və xlor kimi kimyəvi maddələrin artmasına diqqət çəkib. “Xəzər dənizinin şoranlığı açıq dənizlərin şoranlığının təxminən üçdə biri qədərdir (şimalda 1 litrdə – təxminən 12 qr, cənubda – 14 qr)”.
Okeanoqrafiya və Atmosfer Tədqiqatları Mərkəzinin əməkdaşı daha sonra deyib: “Xəzər dənizində səviyyə dəyişikliklərin əsas səbəbi iqlimdir: “Dənizə yeraltı və yerüstü suların daxil olması, dəniz çöküntüləri, buxarlanma ən mühüm iqlim nəzarətçilərdir”. Əlizadənin sözlərinə görə, Volqa çayının axını və buxarlanma dərəcəsi də dəniz səviyyəsindəki dəyişikliyi izah edir. Xəzər dənizinə daxil olan böyük çaylarda bir neçə bəndin tikintisi kənd təsərrüfatında suyun istifadəsinin artmasına gətirib çıxarıb. Tədqiqatçının fikrincə, təkcə Volqa üzərində inşa edilən anbarların əhəmiyyəti Xəzər dənizinə daxil olan çaylarda tikilən digər bəndlərlə müqayisədə daha çoxdur. Əlizadə bildirib ki, son 20 ildə də Xəzər dənizində havanın temperaturu və yerüstü sularda buxarlanma nisbətində bir qədər artım görünür. Tədqiqatçı deyib ki, insan faktorları son bir neçə il ərzində Xəzər dənizinə təsir göstərib. Sənaye və kənd təsərrüfatında istifadə və buxarlanma təsirsiz ötüşməyib. O vurğulayıb ki, atmosferdəki istixana qazlarının artması, temperaturun çoxalması və yağıntı rejiminin dəyişməsi, insan faktoru Xəzərdə su səviyyəsinə birbaşa təsir göstərən amillərdir. Yaxın 10 ildə dənizdə suyun səviyyəsi 1,5 met azalacaq”. Bütün bunlar isə indidən qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsini zəruri edir.
Tahir TAĞIYEV
