Bu ifadə xalqımızın milli mənşə tarixinin ən qədim nümunəsini əks etdirən dağ-qayalıq ərazisinə verilən bir addır. Bu adın bu yerə nə vaxt, necə verilməsi tarixi mənə məlum deyil. Baxmayaraq ki, bu nəhəng və əvəzsiz abidəmiz barədə illər boyu arxeoloji, geoloji (?), mədəni və s. tarixi araşdırmalar aparılıb, kifayət qədər elmi-kütləvi məqalələr, kitablar yazılıb. Lakin bu proses hələ də davam edir və güman edirəm ki, davam edəcəkdir də.
Buna görə də düşünürəm ki, mən də bu barədə öz fikir və mülahizələrimi oxucularımızla bölüşsəm, heç də qəbahət etmərəm.
Qobustan. Müasir anlayışda ilkin olaraq bu söz yazı və səsləndirilmədə qobu və ustan (burada birləşmə zamanı u-nun biri düşür) birləşməsində özünü təqdim edir. Yəni qobular (çuxur, çala, nohur, dərə, yarğan və s. Bu mənaları verən yer adları mənasında - baxmayaraq ki, qeyd olunan sözlərin yerindən asılı olaraq, hər birinin özünəməxsus məzmun və mahiyyəti var. Sadəcə, anlaşılsın deyə, mən bu sinonim ifadələri işlətdim) olan yer, çoxlu qobulu yer və s. kimi başa düşülür. İlkin dövrlərdə (10 min il öncə) AN səs və ifadəsi Tanrıya aid edilsə də (şumerlərdə: yəni Tanrı, Allah, yaradan işıq; - Ağ işığın nuru - B.H.), sonradan tarixin müəyyən dövrlərindən etibarən, hansı səbəbdənsə, yer mənsubiyyət şəkilçisi kimi qəbul edilib. Məsələn, Şirvan (Survan B.H.), Muğan, İrəvan, Naxçıvan və s. Daha sonralar isə (təxmin edirəm ki, orta əsrlərdən) bir az da canlılaşdırılaraq ərazidə yaşayan kimlərə, nələrə məxsusluğu aidiyyətiləşdirilərək anın qarşısın ist, ıst, üst, ust şəkilçi - sözönlüklərini əlavə edərək mənsubiyyətlilik mənasında işlədilməsinə başlanıb. Məsələn, Türküstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qobustan, Gülüstan (güllük yer mənasında) və s.
Lakin Qobustanın çox qədim tarixi bizə imkan verir ki, bu müasir və bəsit fikirdən vaz keçək.
Fikrimi əsaslandırmaq üçün təkrar olsa da, yenə də Ceyms Corcvoda müraciət edək. İngilis tarixçisi C.Corcvod öz kitablarında qeyd edir ki, Sakit okeanda yerləşən və indiki Avstriya qitəsindən bir neçə dəfə böyük olan MU (AMU-ların yaşadığı qitə - B.H.) qitəsi dəhşətli vulkan püskürməsi nəticəsində okeana qərq olduqdan sonra ucqarlarda salamat qalanlar (AMU-lar - sonradan ukur, uruk, uyğur və ayma, amay, maya adı altında bölünən iki qohum qövmlər) iki yerə bölündülər və yarısı Afrikaya Nil (Nul - B.H.) çayı sahillərinə, digərləri isə Qafqaz (Kabkas, Kavkas - B.H.) - Xəzər dənizi sahillərinə üz tutdular. Bu təxminən 18 min il bundan öncəyə təsadüf edirdi. C.Corcvod onu da xüsusi vurğulayır ki, bu onların Xəzər sahillərinə ikinci gəlişi idi (Və bundan sonra Yer kürəsinin bütün ərazilərinə səpələnmişlər). Hesab edirəm ki, bu tamamilə doğru fikirdir. Çünki bildiyimə görə, Qobustandakı bəzi abidələrin yaşı 30-50 min il bundan öncəyə aid edilir. Ona görə də C.Corcvodun dünyanın qəbul etdiyi araşdırmalarının dəqiqliyinə istinad edərək deyə bilərəm ki, o dövrün fikir-söz ifadəsində müasir qobu anlayışı ola bilməzdi. Çünki bu ifadənin düzgün yazılışı - Kabu+us o dövrdəki yazı (şəkli yazı) ifadə - işarələri (şəkillər) kodlaşdırılmış formada - şəkildə təqdim olunurdu.
İlk olaraq Kabu ifadəsinə diqqət yetirək: bu ifadəni əks oxunuşda, eyni zamanda güzgü oxunuşda (o zamanlar, həmçinin, daha qədim zamanlarda, demək olar ki, əsas ən güzgü oxunuşlu yazı üsulundan istifadə edilirdi. Çünki bu insanların - AMU-ların başqa planetlilərlə əlaqəsi mövcud idi - C.Corcvod, 4-cü kitab - səmadan yerdəki yazılar, işarələr, yerlər yaxşı oxunsun, görünsün deyə) təqdim etsək; Ub-ak, heca (?) yerdəyişməsi Bu-ka, işarə (hərf?), səs yerdəyişməsi B-a-k-u və s. Baku ifadəsinin kod açılışı isə başqa yazılarımda qeyd etdiyim kimi: Tanrı (u) odunun parıltısının binası, Tanrının odunun parıldadığı yer, məskən, bina, ev və s. mənasını verir. (Bu məna şəhərə yox, əslində, bu gün "Qız Qala"sı kimi tanınan "Günəş məbədi"nə aiddir). Bu mənalandırma, heç şübhəsiz ki, ilk növbədə, ən qədim yaşayış məskəni olan Kabu anlayışına aiddir.
O ki, qaldı sözün ikinci hissəsi usa, bu ifadənin də açılışını digər məqalələrimdə vermişəm. Yəni ən qədimlərdə su üstündəki ibadətlər də us anlayışı u-nun (odun, Günəşin) səsi, bəzi hallarda sözü mənalarında qəbul edilərək ainlər icra olunardı. Zaman keçdikcə isə, bu anlayış bu ibadətlərə toplananların cəminə, kütləsinə, xalqa, camaata tətbiq edilməyə başladı. Məsələn, us, ulus (qırmızı odun - Günəşin eli, kütləsi, xalqı və s.) kimi ifadə edilərək xalq anlayışına çevrildi; Kab+us - yəni Tanrı binasında olan xalq, el, kütlə, ulus və s. Ustan ifadəsini isə əvvəldə şərh etmişəm. Digər bir tərəfdən yanaşdıqda; ərəb dilindən dilimizə keçmiş, qapalı K (yumşaq; katib k-sı) kimi ifadə olunan və dilimizə dəhşət, qorxu, pis bir şey, mistik anlayışlarla bağlı görüntüləri əks etdirən bir məna - anlayış kimi tərcümə olunan "Kabus" sözü və anlayışının isə hesab edirəm ki, bizim Qobustan - Kabustan, o cümlədən Baku, Kuba sözlərinin kök anlayış və mənalarına qətiyyən dəxli yoxdur. Deyə bilmərəm, demək də çətindir, bəlkə də ərəblər tarixin müəyyən dövründə Günəşə (uduya) sitayiş edən uyğur və mayalara məhz belə bir qorxu hissi ilə yanaşıblar.
Bundan başqa, bu sözün - qabus sözünün kökü ilə eynilik təşkil edən başqa bir ifadə "Qabusnamə" anlayışına diqqət yetirək. Doğrudur, bu barədə mən 2000-ci ilin ortalarında yazdığım "Qamus" məqaləmdə bəhs etmişdim. Hesab edirəm ki, bu mövzu ilə əlaqəli olduğuna görə təkrar etsəm, günah etmərəm.
"Qabusnamə" əsərinin tərtibçiləri bu ifadənin mahiyyətinin (nəyə görə məhz belə ifadə olunmasının) bu günə kimi aydın olmadığını, sadəcə, bu ifadənin o dövrün hakimlərindən biri olan Keyxosrovun, ya da əsərin müəllifinin adı ilə bağlılığını güman edirlər. Ancaq əslində özləri də buna inanmırlar. Düz də edirlər. Çünki bu sözün əsl mahiyyəti ərəb dilində olan "qamus" - lüğət, ensiklopediya, biliklər, nəsihətlər toplusu anlayışına daha uyğun gəlir. Əsərin yazıldığı dövrü (ərəbdillilik - əsasən, yazı - əlifba) və müəllifin türk mənşəli olduğunu nəzərə alsaq, fikrimizə haqq qazandıra bilərik. Türk leksikonunda bəzi səslərin dəyişik ifadəsi məlumdur. Məsələn, azərbaycanlılar bu sözləri mən, kimi deyiliş formasında təqdim etdiyi halda, türklər ben, kibi və s. ifadə edirlər. Ona görə də "Qamusnamə" sözünün "Qabusnamə" kimi ifadə olunması heç də təəccüb doğurmamalıdır. Bir halda ki, əsərin mahiyyəti bütövlükdə bunu ehtiva edir. Başqa tərəfdən yanaşdıqda isə, "Qamus" sözünün ərəb dilinə daxil olması və məhz bu mənanı verməsi, heç şübhəsiz ki, ərəblərdən öncə bu yerlərdə yaşamış və dünya mədəniyyətinin əsasını qoymuş şumerlərin ünlü dastanı "Bilqamıs"ın adı və məna-mahiyyəti ilə bağlıdır və güman edirəm ki, bu heç kəsdə şübhə doğurmamalıdır. Bununla yanaşı, qədim Kabusların (Qobustanlıların), C.Corcvodun dediyi kimi, ən qədim AMU-lar olduğu və MU qitəsindən gəldiyini bu gün də təsdiq edən və həmin ərazidə yerləşən bir toponimdə oxucularımıza xatırlatmaq istəyirəm - Umbaku qəsəbəsi - Baku, Kuba, Kabu ifadəsi yerində qalmaqla, UM ifadəsinin əks və güzgü oxunuşu MU anlayışını vermirmi?! - Mubaku, Mukuba, Mukabu - beləliklə, qəbul etmək gərəkdir ki, tarixdən heç nə silinmir. Nə qədər silinsə, (nakəslər tərəfindən), saxtalaşdırılsa da belə.
Məqaləyə nə dərəcədə aidiyyəti olduğunu deyə bilmərəm; ancaq bu fikri də bildirməyi özümə borc bilirəm deyim ki, Mərəzə qəsəbəsi mərkəz olmaqla, Qobustan rayonunun yaradılmasında gərək ki, bir az tələskənlik olub. O mənada ki, güman edirəm, çox yaxın gələcəkdə tarixi Qobustan ərazisində ətraf kənd və qəsəbələr daxil olmaqla, möhtəşəm bir rayonun yaradılmasına ehtiyac duyulacaq və onda görəsən hansı ad seçiləcək?..
Binnət Hümbətoğlu, Tədqiqatçı-jurnalist
