Oğuznamələrdə, ozanların qopuzunda adı vəsf edilən Göyçə gölü Azərbaycan türkünün ilkin məskənlərindən biri olaraq özünü təsdiqləyib. Ən fərqli dinlərin, ictimai formasiyaların, qanlı müharibələrin, məğlubiyyətlərin, zəfərlərin şahidi olan Göyçə gölü hövzəsində yaşayan əcdadlarımız orada böyük tarixi mədəniyyət yaradıblar.
Ermənilər Sovet dövründən başlayaraq indiyə qədər Göyçə gölü sahillərində arxeoloji qazıntılar aparırlar, əldə etdikləri eksponatları, üzə çıxardıqları abidələri, tikililəri erməni “mədəni irsi” olaraq qələmə verirlər. Əslində, Göyçə gölünün adının saxtalaşdırılması işinin də başında rus-erməni cütlüyü dayanıb. Özü də hələ Çar Rusiyasının dövründən Göyçə gölü hövzəsindən, Göyçə mahalından Azərbaycan türkünün izinin silinməsi prosesinə start verilib. Çar Rusiyasının erməniləri İran, Türkiyə və başqa ölkələrin ərazisindən köçürməsilə onlar buradakı bütün alban-türk mədəniyyətini mənimsəyiblər. Dəfələrlə yazmışıq ki, Göyçə mahalı, bütövlükdə Qərbi Azərbaycan alban-xristain mədəniyyəti, abidələri, kilsələri, monastırları ilə zəngin olub, Göyçədə alban dövrü qəbristanlıqlar mövcud olub. Amma təəssüf ki, ermənilər bu zəngin irsi oğurlamağı bacarıblar.
“Qərbi Azərbaycan mədəniyyəti” rubrikasında Göyçə gölünün və Göyçə kilsəsinin adlarının necə saxtalaşdırıldığından, Göyçə gölünün Sevank, Göyçə kilsəsinin isə Sevanavank adlandırılmasından danışacağıq.
Təsəvvür edin ki, göyçəlilərin “dəngiz” adlandırdığı Göyçə gölünün adına belə ermənilər qısqanclıqla yanaşıblar və onu dəyişdiriblər. Cənubi Qafqazın ən iri göllərindən olan Göyçə gölünün adının saxtalaşdırılması ermənilərin bu yerlərə köçürülməsindən sonra daha qabarıq hal alıb.
Qeyd etdiyimiz kimi, çar Rusiyasının işğalından sonra ermənilər Göyçə ərazisində də məskunlaşdırılıb və onlar burada öz məkrli siyasətlərini həyata keçiriblər. Məlumatlara görə, ermənilər Göyçə gölünün adını dəyişdirib Sevank, bu ərazidəki qədim albanlar tərəfindən qara daşdan tikilmiş Göyçə kilsəsini isə Sevanavank qoyublar.
Göyçə kilsəsinin ermənilərlə heç bir əlaqəsi olmadığı məlumdur, amma ermənilər bütün xristian irsinə iddia etdikləri üçün Göyçə kilsəsini də erməniləşdirməkdən çəkinməyiblər.
Mətbuatda yazılanlara görə, tarixşünaslıqda Göyçə adının etimologiyası ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. “Əksər alimlərin fikrincə, bu ad hidronimdir və Göyçə gölünün adından götürülmüşdür. Göyçay sözünün tədricən dəyiçilərək Göyçə formasına düşməsi əsasında əmələ gəlmişdir. Gölün suyunun rəngi göy (təmiz, duru) olduğu üçün Göyçay adlandırılmışdır. Müxtəlif illərdə nəşr olunan “Kitabi-Dədə-Qorqud” dastanlarında Göyçə gölünün adı Göyçə dəniz, Gökcə dəniz, Gökçe dəniz formalarında qeyd edilmişdir. Orta əsr Azərbaycan tarixçisi İsgəndər bəy Münşi Türkmanın “Tarixe-aləmaraye-Abbasi” əsərində də Göyçə gölü haqqında olduqca maraqlı məlumatlar vardır. Bu əsərdə gölün adı Gökcə (Göycə) dənizi və ya Gökcə Təngiz kimi əks olunmuşdur. İsgəndər bəy Münşi öz əsərində Göycə dənizinin təbiəti haqqında yazır: “... Təbiətin paklıq və xürrəmilik vaxtı olan bahar günlərində əlhəzrət zilləlah şah (I Şah Abbas-M) havasının lətafəti, suyunun bolluğu, gül-çiçəyinin çoxluğu, çay və bulaqlarının göz oxşaması ilə cənnət gülzarına bənzəyən Göycə dəniz yaylağında işrətlə məşğul olub ov edirdi” (9, 1204). Səfəvi dövrü anonim müəllifi “Tarix-i aləmara-yi Səfəvi” əsərində də bu gölün adını “Göyçə dəryası” adlandıraraq yazır: “İsmayıl (Səfəvi-M) Ərdəbildən “Göyçə dəryası kənarına getmək, oradan isə Şərqi Anadoluya keçmək fikrində idi”. Erməni və rus mənbələrində bu göl Göyçay (Sinyaya reka), Sevank, Qeqam, Qeqarkunik formasında qeyd edilir. Rus işğalından sonra məkrli siyasətini davam etdirən ermənilər Göyçə gölünün adını dəyişdirib Sevank (Qarakilsə) qoymuşlar. Bu ərazidə qədim albanlar tərəfindən qara daşdan tikilmiş kilsə mövcuddur və Göyçə adının Sevank adlanadırılması da bununla əlaqədardır. Bu yolla ermənilər ərazinin tarixi adını saxtalaşdırmaq məqsədi güdmüşlər. Bir çox müəlliflərə görə isə, qədim erməni mənbələrində ümumiyyətlə Sevan adına rast gəlinmir. Bu ad Urartu dilindən erməni dilinə keçmiş sue- “su” sözündəndir. Göyçə gölünün Sevan adlandırılması 1930-cu ilə aiddir. Göyçə adının əmələ gəlməsini “gözəl”, “göyçək” termini ilə əlaqələnldirən bir xalq deyimi də var. Guya Əmir Teymur bu ərazilərə yürüş etidyi vaxt Məlik Mənüçöhrdən sərvətinin nə qədər olduğunu soruşub. Cavabında Mənüçöhr “Sayənizdə o qədər sərvətim var ki, bütün Məzrin düzünü kətan yağı ilə suvararam” deyə cavab verdikdə, Əmir Teymur heyrətlə “Göyçək” (Gözəl) deyə qışqırıb. Elə o vaxtdan da bu göl Göyçə adlanıb. XVIII əsrin ikinci yarısı-XIX əsrin əvvəllərində Göyçə gölü hövzəsi inzibati cəhətdən İrəvan xanlığının tərkibinə daxil idi. Xanlığa daxil olan 15 mahaldan ikisi - Dərəçiçək və Göyçə mahalları bu ərazidə yerləşirdi. Topoqrafik cəhətdən İrəvan xanlığının mahalları dağlıq, orta və düzən olmaqla 3 qrupa ayrılırdı. Abaran, Dərəçiçək və Göyçə mahalları bütünlüklə dağlıq ərazidə yerləşən mahallar idi. Dərəçiçək toponimi Azərbaycan dilndə “iki dağ arasında dərin suxur” mənasında işlənən dərə sözü ilə Azərbaycan dilində “çiçəkləri olan bitki”, “gül” mənasında işlənən çiçək sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Yaşayış məntəqəsi güllü, çiçəkli, gözəl mənzərəli dərədə yerləşdiyi üçün Dərəçiçək adlandırılmışdır. Dərəçiçək mahalı iqliminə görə xanlığın ən əlverişli ərazisi idi. Göyçə gölündən ayrılan Zəngi çayı ilə Misxanaçayın yaratdığı dərin dərələrdə yerləşən mahal şimalda Pəmbək nahiyəsi, cənubda Qırxbulaq mahalı, qərbdə Abaran mahalı, şərqdə isə Göyçə gölü ilə həmsərəhəd idi”-deyə qeyd edilir.
Bu gün Ermənistanda Göyçə gölünün sahillərindəki qədim alban abidələrini görmək üçün ora ildə saysız turist gedir. Təbii, bu abidələr onlara alban abidələri kimi təqdim olunmur. Göyçə kilsəsi barədə isə yazırlar ki, gölün şimal-qərb hissəsində dar qayalı yarımadada “orta əsr erməni memarlığının görkəmli abidəsi Sevanavank monastırı yerləşir”. Guya orada əvvəlcə balıqçılar yaşayıb və VIII əsrdə isə ora rahiblər gəlib, burada ibadətgahlar, hücrələr tikiblər.
Bir sözlə, kilsə haqda o qədər uydurma məlumatlar veriblər ki, adam bu tolumun saxtakarlıq istedadına “valeh” olmaya bilmir. VII-VIII əsrlərdə Qafqazda, Göyçə gölü sahillərində, Azərbaycan torpağında hay sürüsü nə gəzirdi ki, onlar burada məbəd tiksin, monastır ucaltsın? Əlbəttə, bütün bunların ermənilərlə əlaqəsi yoxdur və bu abidələr bizim əcdadlarımızın mirasıdır. Təbii, biz bunu oğurlanmış tariximiz də adlandıra bilərik.
Əlavə edək ki, Qərbi Azərbaycanda kilsələr çox olub və onların xeyli bir hissəsi 1918-1920-ci illərdə hay kilsəsi və daşnaklar tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və qarət edilmişdir. Bu fakt da var. Bir yazıda da qeyd edilir ki, erkən dövrlərdən başlayaraq erməni dilinə türkcədən minlərlə söz keçib. Vəng termininin türkcə olduğunu isbatlayan amillərdən biri də odur ki, ermənilər Göyçə gölünün qərb sahilində yerləşən Əyri-vəng monastır kompleksinə rəsmi olaraq Geqard (nizə, mizraq) adını vermişlər. Vəng sözünün alban dilində kilsə, monastır olduğu da məlumdur.
Ermənilər bizim bölgəyə köçürülüb burada məskunlaşdırıldıqdan sonra həm dilimizdəki sözlərə, həm mədəniyyətimizə, həm irsimizə, həm də ərazimizə iddia irəli sürüblər. Lakin erməni saxtakarlığı nə qədər geniş olsa da, heç zaman tarixi gerçəkliyi itirə bilməyəcəklər. Necə deyərlər, daşın da, abidənin də yaddaşı var. Biz o yaddaşda yaşayırıq…
İradə SARIYEVA
