21 fevral Beynəlxalq ana dili günüdür və dünyanın hər yerində qeyd olunur. Hətta fars şovinstlərinin təzyiqi altında olan Cənubi azərbaycanlı soydaşlarımız da rejimin verəcəyi cəzadan çəkinməyərək Azərbaycan dilinin təbliğini həyata keçirirlər, onlar bu gün münasibətilə uşaqlara ana dilində kitablar paylayırlar.
Bu fikri yazmağımız təsadüfi deyil, basqı altında olanlar dilimizin müdafiəsi uğrunda mücadilə verirlər, amma bizim ölkədə dilimizə hələ də xor baxanlar tapılır. Elələri də var ki, Azərbaycanın dövlət dilinin müasir Türkiyə türkcəsi olmasını təklif edir. Bu təklifdən sonra ona haqq qazananlar da tapılıb. Amma bu əsassız təklif dilçilər, şərqşünaslar, filoloqlar, ziyalılar tərəfindən kəskin pisləndi.
“Heç kəs Azərbaycan dilini aşağılaya bilməz”
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun şöbə müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Rasim Heydərovla dilimizə xor baxanlar, dövlət dilimizə qarşı hüquqi məsuliyyət yaradan fikirlər bildirənlər barədə danışdıq.
- Təəssüflər olsun ki, son zamanlar rəsmi dövlət dilimizə qarşı bəzən basqılarla, xoşagəlməz münasibətlə üzləşirik. Bu nədən qaynaqlanır?
- Azərbaycan dili Azərbaycan dövlətinin rəmzlərindən biridir. Rəsmi dövlət dilimizə qarşı hər hansı bir xoşagəlməz fikir işlətmək, söz demək anormal haldır, bu normal qəbul edilə bilməz. Bəzən deyirlər ki, ölkəmizdə insan hüquqları və azadlıqları rəsmən qorunur, hər bir insan öz fikirlərini sərbəst şəkildə ifadə etməlidir. Belə olsa da, dövlət rəmzlərinə toxunmaq olmaz. Azərbaycan bayrağı, Azərbaycan himni, bayrağı kimi, Azərbaycan dili də dövlətin rəmzidir, simvollarından biridir. Kiminsə ana dilimiz haqqında aşağılayıcı fikirlər bildirməsi yolverilməzdir.
- Bu həmin şəxslər üçün cinayət məsuliyyəti yaradırmı?
- Kiminsə ana dilimiz haqqında aşağılayıcı fikirlər bildirməsi yolverilməzdir. Digər dövlət rəmzləri kimi, Azərbaycan dilinə qarşı da hansısa təhqiredici, aşağılayıcı ifadənin işlədilməsi mənfi haldır. Ümumiyyətlə, dövlət dilinə qarşı çıxmaq hüquqi məsuliyyət yaradır.
- Bu arada tanınmış bir naşir Azərbaycan dilinə qarşı xoşagəlməz ifadələr işlədib, bu mətbuatda gedib. Eyni zamanda “Türkiyə türkcəsini dövlət dili kimi qəbul etməliyik” fikrini səsləndirib. Bu, dilçilər, ziyalılar tərəfindən sərt tənqid edildi, amma öz yaxın ətrafı bunu belə qələmə verdi ki, naşir bunu ironik mənada deyib və s. Sizin yanaşmanız necədir?
- “Mən dilimdən imtina edirəm” demək, sonra da bunun ironik mənada deyildiyini iddia etmək məntiqsizdir, doğru hərəkət deyil. Onun dedikləri sırf Azərbaycan dilinə qarşı yönəlib. “Bu, Şamaxı, Qazax ləhcəsindən yığılma və ədəbi dil şəkilinə salınmış bir dildir”, yaxud “bir azdan meyxana dilinə çeviriləcək” tipli ifadələr Azərbaycan dilinə qarşı yönəlmiş fikirlərdir. Əslində bununla bağlı ciddi ölçü götürülməlidir. Çünki heç kəsin ixtiyarı yoxdur ki, dövləti təmsil edən rəmzlə bağlı xoşagəlməz söz desin. Heç kəs Azərbaycan dilini aşağılaya bilməz.
- Bu dil dünən yaranmayıb, onun min-min illər yaşı var, bu dil əsrlərdən keçib gəlib, nəhayət dövlət dili səviyyəsinə qalxıb, 50-60 milyonun ana dilinə çevrilib...
- Qəbul edilmiş bir fikir var ki, heç bir türk dilinin Nəsimisi, Füzulisi yoxdur. Heç bir türk dilinin bu səviyyədə şairləri, yazıçıları olmayıb. Bu dilin Nizamisi, Seyid Əzimi, Sabiri, Mirzə Cəlili, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevi var. Bu qədər zəngin ədəbiyyatı olan bir dili aşağılamaq yolverilməzdir...
- Bunlara qədər zəngin aşıq ədəbiyyatımız. folklorumuz var...
- Bəli. Bizim Dədə Qorqudumuz var. Hansı xalqın bu qədər klassik irsi, şairi, yazıçısı var. Ana dilimizdə çox möhtəşəm elmi və bədii ədəbiyyat yaranıb. İddia etmək ki, Azərbaycan dilinin imkanları zəifdir, bu qətiyyən düz deyil. Mənim bu dili bilməməyim heç də Azərbaycan dilinin imkanlarının zəif olması deməkdir.
- Dilimizin, klassiklərimizin təhqir olunması, özü də bunun ziyalı deyilən kəs (lər) tərəfindən total şəkildə edilməsi nə deməkdir? Maraqlıdır ki, özlərinə həmfikir də tapırlar.
- Problem ondadır ki, bunu orta savadlı adamlar demir. Yəni belələri desəydi hardasa anlamaq olardı ki, yəqin məlumatı yoxdur. Amma bunu özünə ziyalı deyənlər edir. Sosial linqvistikada bunun nədən qaynaqlandığının səbəbləri var. İstənilən cəmiyyətlərdə (bütün cəmiyyətlərdə belə olub-R.H) özünü ziyalı adlandıran kəsim bir qədər fərqli olmağa çalışıb. Özünü “ziyalı”, imkanlı sayan şəxslər həmişə fərqlənməyə çalışırlar. Bu həm də dildə baş verir. Dilə qarşı bu cür tendensiya yeni yaranmayıb. Bu XX əsrin əvvəllərində də vardı. Səhv etmirəmsə, Əhməd bəy Ağaoğlu Azərbaycan dilində danışanda “bu dil Osmanlı türkcəsinin pozuq bir ləhcəsidir. Gün gələcək, ya həmin dilə çeviriləcək, ya da itib gedəcək” deyib. Yəni həmin bu tendensiya o vaxt da vardı. Bunu o adamlar edirdi ki, özlərini “elita” hesab edirdilər və bu dili “kəndçi dili”, “kasıbın dili” sayırdılar. Hesab edirdilər ki, varlının dili fərqli olmalıdır. Bu təfəkkürdə olanlar ya gedib ingilis, ya da rus dilini öyrənəcək, bunu fərqlənmək üçün edirlər ki, guya bunlar fərqlidir.
- Bu mənfi nümunələr yaradır.
- Şübhəsiz ki, belədir. Bu mənfi tendensiyalara səbəb olur. Sovet dövründə də bu tendensiyanı aparanlar kimlər idi. Özünü ziyalı sayan o insanlar idi ki, uşaqlarını da rus dilində oxudurdular. Bu gün də imkanlı şəxslərin uşaqları ingilis dilində oxuyur. Ali məktəblərdə ingilis dili ixtisası açılıb. Bu gün Azərbaycanda ingilis dilində təhsil geniş yayılıb. Beynəlxalq dildir, insanların ona meyl etməsi normaldır. Amma bütün bunlarla yanaşı dövlət dilinin qorunmasına, işləkliyinin təmin edilməsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Cəmiyyət, insanlar dilimizi qorumalıdır. Dövlət onsuz da dilin qorunması üçün tədbirlər görür, proqramlar həyata keçirir, işlər görür. Dili hər zaman xalq saxlayıb, xalq qoruyub, xalq işlədib. Kimlərinsə hansısa xoşagəlməz fikirlər deməsindən asılı olmayaraq xalq özü bu dili yaşadacaq...Rus, ingilis və başqa dillərdə təhsil alanlar da ana dilində öz fikrini normal ifadə etməlidir. Bizim əsas borcumuz odur ki, dövlət dilimizi saxlayaq, qoruyaq, onunla bağlı müəyyən tədbirlər görək. Bütövlükdə, yanlış tendensiyaların üzərinə getmək lazımdır ki, bu fikirdə olanlar bu kampaniyanı dayandırsınlar. Dilə qarşı kampaniya aşırı hal aldıqda buna qarşı həm dövlət, həm də cəmiyyət tərəfindən ciddi təpki olmalıdır ki, o nə etdiyini bilsin, dərk etsin ki, bu 50 milyonluq bir xalqın dilidir. Dil bu xalqın tarixidir, tarixini yaşadan qan yaddaşıdır. Eyni zaman Azərbaycan dili bir birləşdirici vasitədir, ölkəmizdə yaşayan xalqları bir ortama gətirən, bir amal uğurunda birləşdirən bir amildir. Azərbaycan dili yalnız burada deyil, bütövlükdə Qafqazda ortaq danışıq dili olub. Bu qədər insanı bir yerə cəmləyən Azərbaycan dilidir. Azərbaycançılıq elə özünü Azərbaycan dilində saxlayır, bu ideya dilimizlə bağlıdır...Danılmaz faktdır ki, hamı Azərbaycan dili ətrafında birləşib. Azərbaycan dilinə qarşı çıxmaq Azərbaycançılıq ideyasına qarşı çıxmaqdır. Bunun başqa adı yoxdur.
- Bəzən görürük ki, bir adam ana dilimizi, xalqımızı, dəyərlərimizi təhqir edir, amma cəzasız qalır. Bu adamlar necə cəzalandırılmalııdr ki, bu başqalarına da dərs olsun?
- Şübhəsiz ki, mənəvi məsələlərə görə də cəza sistemi olmalıdır. Hesab edirəm ki, ən böyük cəza bu tipli insanlara qarşı yönələn ictimai qınaqdır. İctimai qınaq olmalıdır və onunla yanaşı da hüquqi prosedurlar işə düşməlidir.
Bu gün Azərbaycanda ana dilimizi korlayanlar birinci növbədə nəşriyyatlardır. Azərbaycanda monitorinq mərkəzi var. Nə üçün bu nəşriyyatların çap etdiyi kitablar monitorinq edilmir? Tərcvümələrin bərbad vəziyyətdə olması səbəbləri nə üçün araşdırılmır? Nəşriyyatlara qarşı niyə tədbirlər görülmür ki, onlar bu cür bərbad kitablar çap edirlər. Onlar gedib ən ucuz redaktorlar, ən ucuz tərcüməçilər axtarırlar kitab çap edirlər. Onlar dildən pul qazanırlar. Nəşriyyatların dillə bağlı işlərinə münasibət sərtləşdirilməlidir, onların kitablarının dili monitorinq olunmalıdır. Bərbad gündə kitab çap etdikləri azmış kimi, sonra da “niyə kitab oxunmur deyirlər. Sənin çap etdiyin kitab bərbad gündədir, onu tərcümədən oxumaqdansa gedib orjinaldan oxuyurlar və daha yaxşı anlayırlar. Bu halda təbii, sənin tərcüməni heç kəs oxumayacaq. Digər tərəfdən, Azərbaycanda tərcümə sisteminin özü yaxşı vəziyyətdə deyil, nəşriyyatlarımız bu sahədə xeyli geri qalıb... Yaxşı tərcüməçilərimiz var, amma nəşriyyatlar onlarla işləmir...
İradə SARIYEVA
