Müxtəlif ölkələrdə plagiatlıq, başqalarının zehni əməyini mənimsəmək, oğurlamaq halları olsa da, Azərbaycanda olduğu kimi kütləvi deyil. Çox təəssüf ki, plagiatliq elmin bəlasına çevrilib.
Bu gün mövcud mexanizmlərin heç biri plagiatlıqla mübarizədə, plagiatorların cəzalandırılması məsələsində yetərli təsirə malik deyil. Artıq iş o yerə çatıb ki, plagiatlarla mübarizə böyük problemə çevrilib. Plagiatlıq girdabında boğulan elmi ictimaiyyət isə çıxış yolunu daha effektiv mübarizə üsulunun seçilməsində, daha konkret desək, cəza növlərinin müəyyən olunaraq tətbiq edilməsində görür. Elmi ictimaiyyətdə belə çağırışlar var ki, plagiatlığa qarşı konkret cəza növünun müəyyənləşdirilməsinə ehtiyac var. Yəni bu halın qarşısını yalnız cərimələrlə, inzibati metodlarla almaq bir çarə olaraq düşünülür.
Elmi plagiatlıqdan, plagiatlardan xilas etmək üçün qanunvericilikdə cəza növünün müəyyən edilməsinə nə dərəcədə ehtiyac var?
İradə Musayeva: “Şəxsən mən çıxış yolunu əlaqədar qurumların struktur dəyişikliyində, kadr islahatında görürəm”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tənqidçi İradə Musayeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında məsələyə bu cür münasibət bildirdi: “Azərbaycan elmindəki cinayət xarakterli proseslərin dayanmadan irəliləməsi və artıq kriminal xarakter alması hamıya bəllidir. Bəlkə də çoxlarına bütün bunlar adi hal, problemlikdən çıxmış əhəmiyyətsiz məsələ kimi görünə bilər. Fəqət, elm də Vətən kimi bir şeydir, əldən getdisə, çox böyük itkilər və gecikmələr bahasına qaytarıla bilər (Bəlkə də bilməz!).
Siz düşünürsünüz ki, qanunvericilikdə plagiatlığa qarşı cəza növü müəyyənləşdirilsə, bu sahədə nəyisə dəyişmək olar? Təbii ki, yox. Qanunları yox, elmin başında duran, qanunları istədiyi kimi dəyişə bilən, istədiyi tərəfə çəkə bilən saxtakarları dəyişmək, normal mütəxəssislərlə əvəz etmək lazımdır. Məsələ ondadır ki, həqiqi, ciddi alimlərin min bir əziyyətlə ortaya qoyduqları tədqiqatları oğurlayıb öz adına təqdim edən savadsız adamları himayə edən, onlara dayaq olan, plagiat faktını ört-basdır edən çox böyük statuslu adamlarla mübarizə mümkünsüz olub.
Müəllif Hüquqları Agentliyi var, plagiat proqramları vasitəsilə əldə edilən nəticələr var, mütəxəssis qeydləri, opponent rəyləri və s. onlarla belə üsul var ki, plagiat faktını aşkar edib anındaca “müəllifi” cəzalandırsınlar, ifşa edib iqnor etsinlər. Amma etməzlər və etməyəcəklər. Yenidən 5 qanun imzalansa da, 5 fərman verilsə də...
Plagiatlığın min bir çeşidi yaranıb ölkədə. Qəribədir ki, çox halda onları mükafatlandırır, təqdir edirlər. Dilçi alimlərdən birinin əsərini olduğu kimi (hətta misalları belə dəyişmədən) köçürüb kitab çap etdirən şöbəni AMEA rəhbərliyi ictimaiyyətin gözü qarşısında mükafatlandırdı. Əsl müəllif isə bir az etiraz edib sakitləşdi... Belə misalların sayı-hesabı yoxdur. O qədər plagiat dissertasiyalar var ki, müzakirə və müdafiələrdə etiraz edənləri susdurub saxta “müəllifi” alqışlayır, elmi dərəcə, elmi vəzifə verib cəhaləti virus kimi yayırlar. Klassiklərdən, rəhmətə gedən müəlliflərdən oğurluq isə sanki bunlara atalarından qalan mal-mülk kimi halal hesab edilib. Elmsiz olmaq olar, Allahsız və imansız olmaq isə günahdır... Özü də diqqət yetirmisinizsə, oğrular elə bağırır ki, doğrular güncə qısılır artıq... Sanki kimlərsə həqiqi alimləri elmdən uzaqlaşdırmaq üçün durmadan ikrah doğuran variantlar düşünüb tapır.
Şəxsən mən çıxış yolunu əlaqədar qurumların struktur dəyişikliyində, kadr islahatında görürəm. Bu addımı isə ancaq ölkə başçısı ata bilər. Yəni elmin problemi elə kulminativ və kriminal həddə çatıb ki, tövsiyə və töhmətlə iş düzəlməyəcək. Bizi cinayətkar, oğru və saxta akademiklərdən, elmi qurum rəhbərlərindən xilas etmək lazımdır”.
Səadət Şıxıyeva: “Plagiat barədə maarifləndirmə aparılmalı, cəzanın növləri müəyyənləşdirilməli, irimiqyaslı cərimələrə qədər düşünülməlidir”
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış Nəsimişünas Səadət Şıxıyeva isə həmkarından fərqli olaraq, qanunvericilikdə konkret cəza növlərinin müəyyən edilməsinə tərəfdardır. O hesab edir ki, elmi plagiatlıqdan xilas etmək, plagiatorların “işğal”ından qurtarmaq üçün cəza mexanizmləri işə salınmalıdır, əks təqdirdə vəziyyət daha da pisləşəcək.
“Azərbaycan elminin nüfuz qazanmasını, Azərbaycan elminin dünya elmi məkanında ciddi qəbul olunmasını istəyiriksə, mütləq bu mühitin “üzqarası” olan plagiata qarşı mübarizəni təsirli şəklə salmalıyıq. Düz 20 ildir ki, alim adına ciddi ləkə olan bu təzahürə qarşı mübarizə aparıram, ümumi şəkildə və ya şəxs adlarını qeyd etməklə təkzib məqalələri yazıram. Nəticə əks-hücuma məruz qalma olur. Elmi ictimaiyyətin bəlasına çevrilmiş bu halın qarşısını almaq üçün öncə plagiat anlayışı, onun növ və şəkillərinin parametrləri müəyyənləşdirilməli, hüquqi qiyməti verilməlidir. İctimai qınağa ümid etməklə bu ciddi məsələni tənzimləmək mümkün deyil. Hüquqşünas və tədqiqatçılar birlikdə müəllif hüquqlarını qoruma mexanizmini işləməlidirlər. Cəzasızlıq şəraitində heç bir effektiv nəticəyə nail olmaq mümkün deyil. Plagiat barədə maarifləndirmə aparılmalı, cəzanın növləri müəyyənləşdirilməli, irimiqyaslı cərimələrə qədər düşünülməlidir. Necə olur ki, hərbi sahədə yersiz alınmış rütbələr ləğv edilə bilir, alim haqsız, oğurluq yolla əldə etdiyi addan məhrum edilə bilmir? Bu ən yüksək elmi rütbədən başlamış, sonuncuyadək tətbiq edilməlidir. Bizdə alim bir adı alıbsa, bu, ömürlük titula çevrilir. Halbuki, bu oğurluq və haramla qazanılmış ada görə o, dövlətdən müəyyən vəsait alır. Yüksək elmi ad sahibidirsə, külli miqdarda vəsait gərəksiz sərf olunur. Ona görə də düşünürəm ki, öncə plagiatın növ və parametrləri müzakirələrin nəticəsi olaraq müəyyənləşdirilməli, onlara uyğun olaraq, cəza növü (işinə tikilməklə töhmət, cərimə və ya elmi addan məhrum edib səlahiyyətlərini ləğv etmə və s.) təyin edilməlidir. Başqa şəkildə alim əxlaqını formalaşdırmaq mümkün görünmür. Amma biz kampaniyaçılığı sevən xalqıq. Ona görə də bunun müvəqqəti kampaniya, “cadugər ovu” və qarşılıqlı ittihamlar meydançasına çevrilməsi təhlükəsi də var. Bu kimi neqativlərə yol qalmasın deyə, insanlarımızın daha çox maddi mülkiyyətini qoruyan hüquq məcəlləsinə zehni mülkiyyəti də əməli şəkildə qoruyan maddələr salınmalı, müəllif hüquqlarını müdafiə sözdə deyil, praktiki gücə malik işlək mexanizmə çevrilməlidir”.
Afaq Yusifli: “...müəllif hüquqlarının qorunması üzrə milli konsepsiya işlənməlidir”
Gəncə Dövlət Universitetinin dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Afaq Yusifli mövzu ilə bağlı bildirdi ki, xilas yolu bu istiqamətdə milli konsepsiyanın işlənib hazırlanması ola bilər: “Plagiatorluq yalnız mental təfəkkürlə bağlı deyil. Bir dəfə həmkarım Səadət Şıxıyeva ilə Uellsin “Gözəgörünməz adam” əsərindən bəhs etmişdik, orada Qriffin adlı gənc alim kafedra müdirinin onun elmi kəşfinə “ortaqlıq” arzusundan xilas olmaq üçün ağlasığmaz macəralara qatlanır. Bizdə eyni vəziyyətdir, məncə, “ASAN xidmət” tipli təşkilat yaradılmalı və müəllif hüquqlarının (bütün elm sahələri üzrə) qorunması üzrə milli konsepsiya işlənməlidir. Onda alimciklər azalar, alimlərin də, elmi yeniliyin də qədri bilinər”.
Olduqca aktual məsələ olduğu üçün, digər alim və tədqiqatçıların da fikirlərini dəyərləndirə bilərik. Ümid edirik ki, bu məsələdə alimlərimiz aktiv olacaqlar.
İradə SARIYEVA
