23 yanvar 1945-ci ildən fəaliyyətə başlayan və dövlətin təsis etdiyi ali elm qurumu, respublikanın ali elmi idarəsi olan Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına (AMEA) ilk dəfə akademik Mirəsədulla Mirqasımov rəhbərlik edib.
Bir vaxtlar özünün intibah, inkişaf dövrünü yaşayan Elmlər Akademiyası barədə bu gün analoji fkirləri söyləmək çətindir. Məsələ burasındadır ki, son illər Akademiyanın fəaliyyətini elmi ictimaiyyət müsbət qiymətləndirmir. Elmi ictimaiyyətin böyük bir hissəsi hesab edir ki, AMEA ölkənin baş elmi mərkəzi olaraq öz üzərinə düşən işləri həyata keçirə bilmir.
Son 10-15 ildə daha çox AMEA-nın bir müstəqil elm qurumu kimi fəaliyyətini dayandırmalı olduğu haqqında fikirlərə sıx-sıx rast gəlinir. Bir çox elm adamı hesab edir ki, ya AMEA müstəqil qurum kimi fəaliyyətini dayandırmalı, Bakı Dövlət Universitetinə birləşdirilməli, ya da bu qurumda ciddi islahatlar həyata keçirilməlidir ki, Akademiya yenidən itirdiyi imicini özünə qaytarsın.
AMEA-nın müstəqil qurum kimi fəaliyyətini dayandırmasını istəyənlər daha çoxdur. Onların fikrincə, onsuz da bu qurum Prezident İlham Əliyevin AMEA qarşısına qoyduğu hədəfləri doğrulda bilmir. 10 min əməkdaşı və saysız elmi-tədqiqat institutu, şöbəsi olan bu qurumda müəyyən istisnaları, eləcə də əsl elm fədailərinin tədqiqatlarını nəzərə almasaq, demək olar ki, burada elə də ciddi işlər görülmür. Bunu da elm adamları deyirlər. Bundan başqa, elm adamları bildirirlər ki, AMEA-da kifayət qədər sanballı alim çalışır ki, onların özlərinin, tədqiqatlarının beynəlxalq elmi ictimaiyyətdə tanıdılması üçün qurum heç bir iş görmür.
AMEA-nın müstəqil qurum kimi fəaliyyətini dayandırması aktual olduğu üçün, mövzuya ekspertlərin rəyini öyrəndik.
“...bir ictimai qurum kimi fəaliyyət göstərə bilər”
Gənc Alim, Aspirant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri, fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru İlqar Orucov bu barədə “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Akademiya əvvəlki formada öz fəaliyyətini davam etdirə bilməz. “Birmənalı şəkildə deyə bilərəm ki, AMEA öz fəaliyyətini əvvəlki şəkildə davam etdirə bilməz. Biz neçə ildir bu məsələni gündəmə gətiririk, çağırışlar edirik ki, AMEA-nın yenilənməsi günün tələbidir. Azərbaycanda elmin idarə edilməsinə yeni bir baxış ortaya qoyulmalıdır. Elmin idarə edilməsi üçün dünyanın bütün elm tutumlu ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da elm, təhsil və texnologiyalar nazirliyi yaradılmalıdır. Bu zəruridir, elm, təhsil və texnologiyalar vahid mərkəzdən idarə olunmalıdır. Bu məsələyə yenidən mütləq şəkildə baxılmalıdır. AMEA bu gün köhnə fikirli, artıq elmdə heç bir yeni söz deməyən insanların yığınağına çevrilib və burada, eyni zamanda, bu insanların şəxsi maraqlarının təmin edilməsi məqsədilə işlər görülür. Akademiyanın institutları bərbad gündədir. Təsəvvür edin ki, AMEA-da 85, 90-na yaxın yaşı olan institut direktorları var. Bu insanlar hamısı köhnə təfəkkürlü, yeniliklərdən uzaq, əslinə baxanda yeniliklərə, bütövlükdə, zərbə vuran insanlardır. Burada xüsusilə dövlət vəsaitlərinin səmərəsiz şəkildə xərclənməsi gündəmdədir. Biz bu məsələni hər zaman gündəmə gətiririk və bu halın yolverilməz olduğunu deyirik. Bu təkcə dövlət vəsaitinin talan edilməsi, səmərəsiz xərclənməsi deyil, eyni zamanda, ölkənin gələcəyi ilə bağlı strateji əhəmiyyət daşıyan elm sahələrinin inkişafı, elmin dövlətin həyatında mühüm rol oynaması məsələsidir ki, bu çox müstəsna əhəmiyyət kəsb edən bir amildir. Təsadüfi deyil ki, ölkə başçısı öz çıxışlarında bu məsələyə xüsusi toxunur, dövlətin elmdən gözləntilərini ortaya qoyur. Amma elm ondan gözləntiləri doğrulda bilmir, bu gözləntiləri həyata keçirə bilmir”.
İ.Orucovun fikrincə, buna səbəb isə bu məkanın köhnə fikirli, illərlə bürokratikləşən, özlərinə və yaxınlarına komfortlu həyat şəraiti yaradan insanların məskəninə çevrilməsidir. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu qurumda ciddi islahatların, yenilənmələrin baş verməsinə çox ciddi zərurət var. “Elmin vahid mərkəzdən idarə olunması, dünyanın elm tutumlu ölkələrində olduğu kimi, bizdə də elmin və təhsilin universitetlərdə olması çox vacibdir. Bu baxımdan, AMEA-nı bu formatda saxlamaq yanlışlıqdır. Ümumiyyətlə, dövlətin elmi-texniki siyasətinin həyata keçirilməsi mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı olaraq yaradılmalı olan elm, təhsil və texnologiya nazirliyinə verilməlidir. AMEA isə alimlərin bir klubu, bir ictimai qurum kimi fəaliyyət göstərə bilər”.
İ.Orucov hesab edir ki, təkcə BDU-da deyil, elmin ayrı-ayrı sahələri üzrə ixtisaslaşan başqa ali məktəblərdə də elmin müxtəlif sahələrini inkişaf etdirmək lazımdır. Onun fikrincə, Akademiyanın elmi-tədqiqat institutlarını universitetlərin nəzdində sahə institutları kimi saxlamaq və inkişaf etdirmək olar. “Düşünürəm ki, artıq AMEA-nın əməkdaşlarının səmərəliliyi məsələsinə də baxılmalıdır. Bu qurumda o qədər əməkdaş var ki, heç elmlə məşğul deyil, kimlərinsə himayəsi ilə burada günlərini keçirir. Akademiyanın işləməyən, elmə heç bir səmərə gətirməyən alimləri yüksək komfort şəraitində yaşayırlar, institut direktorları da həmçinin. Amma işləyən, zəhmətkeş alimlər qəpik-quruşa möhtacdırlar. Bu da Azərbaycanda elmin sıradan çıxması deməkdir. Fikrimcə, bu istiqamətdə mütəşəkkil işlər görülməlidir” - deyə İ.Orucov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
